Di sản làng nghề “kết duyên” sáng tạo

Làng nghề - nguồn vốn đặc biệt của công nghiệp văn hóa

Ít có địa phương nào sở hữu nguồn tài nguyên thủ công phong phú như Hà Nội. Với khoảng 1.350 làng có nghề và hơn 300 làng nghề truyền thống được công nhận, Thủ đô đang nắm giữ một trong những hệ sinh thái thủ công truyền thống lớn nhất Việt Nam. Từ gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, sơn mài Hạ Thái, khảm trai Chuyên Mỹ, mây tre đan Phú Vinh đến tranh Hàng Trống… mỗi làng nghề là một “kho lưu trữ sống” của tri thức dân gian và ký ức cộng đồng. Từng sản phẩm thủ công kết tinh hệ thống kỹ thuật chế tác, tư duy thẩm mỹ, tập quán xã hội, tín ngưỡng nghề nghiệp và những lớp trầm tích lịch sử được trao truyền qua nhiều thế hệ. Đó là nguồn vốn văn hóa đặc biệt mà công nghệ hiện đại dù phát triển đến đâu cũng khó có thể thay thế hay sao chép.

Trong nhiều năm, làng nghề thường được nhìn nhận chủ yếu dưới góc độ bảo tồn di sản. Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế sáng tạo ngày càng trở thành động lực tăng trưởng mới của nhiều quốc gia, cách tiếp cận này đang dần thay đổi. Điều làm nên giá trị của làng nghề nằm ở khả năng chuyển hóa di sản thành nguồn cảm hứng cho các ngành công nghiệp văn hóa. Những chất liệu, kỹ thuật thủ công, họa tiết truyền thống hay câu chuyện văn hóa của làng nghề hoàn toàn có thể trở thành nền tảng cho thiết kế thời trang, nội thất, mỹ thuật ứng dụng, du lịch văn hóa...

Tuy nhiên, hiện nay tiềm năng to lớn ấy vẫn chưa được khai thác tương xứng. Trước những biến đổi nhanh chóng của thị trường và nhu cầu tiêu dùng hiện đại, nhiều làng nghề đang đứng trước áp lực đổi mới. Không ít nghệ nhân vẫn gặp khó khăn trong việc phát triển sản phẩm phù hợp với thị hiếu mới, xây dựng thương hiệu hay mở rộng thị trường.

Quá trình đô thị hóa và sự dịch chuyển lao động khiến lực lượng kế cận ngày càng thưa vắng, trong khi nhiều nghệ nhân cao tuổi chưa có điều kiện truyền dạy đầy đủ những tinh hoa nghề nghiệp tích lũy suốt đời. Khoảng cách giữa giá trị di sản và nhu cầu của thị trường vì thế vẫn là một thách thức lớn.

Trong khi đó, nhiều nhà thiết kế, nghệ sĩ và doanh nghiệp sáng tạo mong muốn khai thác chất liệu truyền thống nhưng lại thiếu cơ hội tiếp cận. Chị Phạm Quỳnh Chi - đại diện doanh nghiệp Giấy dó Vân Chi cho biết, các nhà thiết kế trẻ tìm kiếm không chỉ là chất liệu truyền thống hay những họa tiết sẵn có mà còn là cơ hội tiếp cận sâu hơn với tri thức nghề, kỹ thuật chế tác và tư duy thẩm mỹ của nghệ nhân. Chỉ khi hiểu được những lớp giá trị phía sau sản phẩm, họ mới có thể tạo ra các thiết kế mới, thay vì đơn thuần lặp lại những mô-típ quen thuộc… Cũng bởi thế, việc bảo tồn, phát triển làng nghề không thể chỉ dừng lại ở gìn giữ kỹ thuật truyền thống hay duy trì sản xuất. Quan trọng hơn là tạo ra cơ chế kết nối mới giữa người nắm giữ di sản và chủ thể sáng tạo của thời đại.

Đưa nghề thủ công vào đời sống đương đại

Trong bối cảnh Hà Nội đang thúc đẩy phát triển các ngành công nghiệp văn hóa và thực hiện các cam kết của Thành phố Sáng tạo UNESCO trong lĩnh vực Thiết kế, việc hợp tác giữa nghệ nhân, làng nghề với cộng đồng sáng tạo đang trở thành một hướng đi quan trọng. Đây cũng là tư duy cốt lõi của chương trình “Phát triển thủ công đương đại trên nền tảng di sản làng nghề”, được triển khai trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026.

TS.KTS Phạm Tuấn Long - Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cho biết: Thành phố luôn hướng tới mục tiêu gìn giữ, bảo tồn các giá trị di sản của cha ông gắn với đổi mới sáng tạo. Sự kết hợp giữa kinh nghiệm của các nghệ nhân và ý tưởng mới của thế hệ trẻ có thể tạo nên những sản phẩm đặc sắc, vừa gìn giữ nghề truyền thống vừa đưa nghề thủ công bước vào đời sống hiện nay.

Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành giá trị thực tế, cần một cơ chế cộng hưởng hiệu quả. Đó là lý do chương trình được thiết kế như một hệ sinh thái tương tác, thay vì chỉ là một hoạt động quảng bá hay xúc tiến thương mại đơn thuần.

Trong giai đoạn đầu, chương trình được triển khai thông qua 4 hoạt động trọng tâm gồm: Kết duyên Sáng tạo - Kết nối nghệ nhân, làng nghề với cộng đồng thiết kế và sáng tạo; SUMMER CAMP “Re:Craft | Làng nghề tái sinh” - trại sáng tác thiết kế liên ngành dành cho các trường đại học; cuộc thi sáng tạo dựa trên di sản “Theo bước cộng đồng” năm 2026; cuộc thi thiết kế trang sức Trân bảo Việt Nam - tìm kiếm các phương án thiết kế xuất sắc, lấy cảm hứng chủ đạo từ di sản văn hóa vật thể và phi vật thể...

Điểm đáng chú ý của chương trình này là nghệ nhân không còn đứng ở vị trí người cung cấp kỹ thuật hay gia công sản phẩm như trong nhiều dự án trước đây. Họ trở thành đối tác sáng tạo ngay từ đầu, tham gia vào quá trình hình thành ý tưởng, lựa chọn vật liệu và hoàn thiện sản phẩm. Đây là sự thay đổi đáng chú ý trong cách nhìn nhận về vai trò của nghệ nhân: không chỉ là người lưu giữ nghề mà còn là chủ thể sáng tạo, nắm giữ những tri thức đặc biệt về vật liệu, kỹ thuật và văn hóa bản địa.

TS.KTS Phan Đăng Sơn - Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam kỳ vọng, sự gặp gỡ giữa nghệ nhân và cộng đồng sáng tạo có thể tạo nên những giá trị mới từ cội nguồn văn hóa. Một bên sở hữu kỹ năng và kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ; bên kia mang theo tư duy thiết kế, khả năng tiếp cận thị trường và những góc nhìn hiện đại. Khi hai nguồn lực ấy được kết nối, những chất liệu tưởng chừng quen thuộc có thể được tái diễn giải thành các sản phẩm đáp ứng nhu cầu của xã hội hiện đại mà vẫn giữ được bản sắc văn hóa.

Thực tiễn cho thấy, các làng nghề đang có nhu cầu liên kết với cộng đồng thiết kế sáng tạo. Nghệ nhân Nguyễn Thế Nghị - Trưởng Ban văn hóa của làng nghề truyền thống múa rối nước Đào Thục cho biết, phần lớn những người đang gìn giữ nghệ thuật múa rối nước của làng là nông dân bình dị, nhiều năm âm thầm giữ nghề như một phần máu thịt của làng quê. Tuy nhiên, để loại hình nghệ thuật này đến được với đông đảo công chúng và vượt ra khỏi không gian quen thuộc của làng xóm, rất cần sự đồng hành của các nhà thiết kế, nghệ sĩ... Theo ông, sự kết hợp giữa múa rối nước với các làng nghề truyền thống, sản phẩm thủ công và những ý tưởng sáng tạo mới có thể hình thành các không gian văn hóa đa trải nghiệm, nơi du khách thưởng thức nghệ thuật và khám phá giá trị văn hóa bản địa. Đây cũng là cách để gia tăng sức hấp dẫn của điểm đến và tạo thêm cơ hội phát triển cho các làng nghề.

Cùng chung quan điểm, nghệ nhân Trần Thành Đạt của làng sơn mài Hạ Thái, người đã gắn bó với nghề hơn 4 thập niên nhìn nhận rằng nghề thủ công hôm nay đang đứng trước cơ hội đổi mới mạnh mẽ. Nếu như trước đây sản xuất chủ yếu theo các đơn đặt hàng truyền thống thì hiện nay, sự tham gia của các nhà thiết kế đã mở ra những hướng phát triển mới cho sản phẩm làng nghề. “Khi được kết hợp với các nhà thiết kế, sản phẩm làng nghề không chỉ đẹp hơn mà còn có thêm cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn hơn” - ông nói.

Từ góc độ nghiên cứu văn hóa, PGS.TS. Phạm Lan Oanh - Phó Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam, nhận định rằng sự kết nối giữa nghệ nhân làng nghề với các nhà thiết kế trẻ, trường đại học và công nghệ số đang tạo nên một sinh khí mới cho di sản. Những giá trị truyền thống vốn được lưu giữ qua nhiều thế hệ đang từng bước được chuyển hóa thành các sản phẩm có tính ứng dụng cao, phù hợp với đời sống hiện nay mà không đánh mất cốt lõi văn hóa.

Trong dòng chảy của kinh tế sáng tạo, tương lai của làng nghề không nằm ở việc lưu giữ nguyên vẹn những giá trị cũ, mà ở khả năng làm cho những giá trị ấy tiếp tục sống, tiếp tục được sáng tạo và tìm thấy vị trí mới trong đời sống. Khi đó, di sản không chỉ là ký ức được bảo tồn, mà trở thành nguồn lực văn hóa nuôi dưỡng sự phát triển của thành phố trong tương lai./.