Hình ảnh người phụ nữ Việt Nam qua chùm thơ cùng nhan đề ''Mẹ''

Nguyễn Thị Thiện| 30/04/2021 16:25

Người mẹ - là đề tài bất tận của nghệ thuật, nhất là thi ca. Thơ Việt Nam hiện đại viết về mẹ rất phong phú, có nhiều bài hay bởi mẹ là người đã khơi nguồn cảm hứng cho các nhà thơ. Thật thú vị trong quá trình tìm đọc, nghiên cứu những bài thơ về chủ đề người phụ nữ, tác giả bài viết đã bắt gặp tới 5 bài thơ đều có nhan đề chỉ một từ duy nhất "Mẹ" của các tác giả Nguyễn Ngọc Oánh, Phan Thị Thanh Nhàn, Trần Quốc Minh, Bằng Việt và Đoàn Thị Ngọc Thu. Tuy chủ đề giống nhau, đối tượng hướng tới giống nhau, cảm xúc về mẹ cơ bản tương đồng nhưng các sắc thái biểu hiện về mỗi người mẹ, cách thức ngợi ca tri ân mẹ  ở mỗi tác giả lại khác nhau. Tất cả tạo nên chân dung đa dạng về người mẹ với vẻ đẹp ngời sáng phẩm chất của người phụ nữ Việt Nam.

Hình ảnh người phụ nữ Việt Nam qua chùm thơ cùng nhan đề
Đón con sau giờ trực chiến - Ảnh của Mầu Hoàng Thiết
"Trong khổ đau, Người đẹp hơn nhiều"

Đây là câu thơ của Tố Hữu rút từ bài thơ “Chào xuân 67” đã khái quát sâu sắc phẩm chất của người mẹ Việt Nam. Càng trong vất vả gian lao, phẩm chất người mẹ, vẻ đẹp của người phụ nữ càng tỏa sáng. Có 4/5 bài thơ trên ra đời trong thời kỳ đất nước chiến tranh, cuộc sống vô vàn thiếu thốn, gian lao (riêng bài thơ của Đoàn Thị Ngọc Thu ra đời sau). Tất cả những người mẹ trong chùm thơ đều sống trong cảnh nghèo khó, thường ngày các mẹ lao động tăng gia sản xuất cật lực để nuôi con cái và cả gia đình. Trong thơ của Nguyễn Ngọc Oánh, chân dung người mẹ hiện lên thật sống động: "Cánh bàng thà lái heo may/ Mẹ gầy cái dáng khô gầy cành tre/ Gót chai nứt nẻ đông hè/ Ruộng sâu bấm mãi đã tòe ngón chân". Chỉ mấy câu thơ tác giả đã làm hiện lên rõ nét cả cuộc đời cơ cực của mẹ. Thơ chẳng là điêu khắc mà có thể chạm khắc sống động hình ảnh người mẹ Việt Nam chân thật và xúc động biết bao! Cách diễn đạt "tòe ngón chân" rất gợi cảm, quen thuộc với lối nói của người nông dân chứng tỏ tác giả am hiểu lời ăn tiếng nói của quần chúng rất sâu sắc. Mẹ không những chăm chỉ việc đồng áng, lo cái ăn, mẹ còn cần cù may vá, lo cái mặc cho cả nhà: "Mẹ ngồi vá áo trước sân/ Vá bao mong ước tay sần mũi kim". Ngôn ngữ thơ tinh tế chứng tỏ người con đã thấu hiểu nỗi đau thể chất và cả khát khao của lòng mẹ: mong các con được ấm áo no cơm, riêng mẹ chẳng nề hà, dù bản thân vất vả đến đâu. Mỗi bữa ăn giấc ngủ, bao giờ mẹ cũng nhường nhịn cho con: “Bát canh đắng lá chân chim/ Lẫn vài con tép mẹ tìm dành con/ Co ro một mảnh chăn mòn/ Tàn đêm giấc ngủ vẫn còn ngoài chăn”.

Còn trong bài thơ “Mẹ” của nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn, ta gặp người mẹ trong một hoàn cảnh thương tâm và nể phục khác. Nhân vật trữ tình đã tâm sự với bạn đọc về hoàn cảnh: "Lớn lên cha đã không còn/ Chỉ riêng mình mẹ sớm hôm tảo tần". Tuy thiếu đi bờ vai trụ cột, người bạn đời của mẹ không may đã về cõi vĩnh hằng, chỉ mình mẹ gánh nặng trên vai cả một gia đình đông đúc. Nhưng mẹ chẳng lo nghĩ hạnh phúc cho riêng mình, dành cả tuổi xuân còn lại chăm lo cho các con. Tuy vừa làm mẹ vừa làm cha, bao nhiêu khó nhọc chồng chất nhưng mẹ chẳng chút phàn nàn. Mẹ làm lụng đến chai sạn tay chân "bàn tay mẹ đủ nếp nhăn" chỉ để chăm lo cho các con đủ ăn, đủ mặc, những mong các con mẹ từng ngày “dần dần lớn khôn”. Niềm mong ước ấy đã thành hiện thực, giờ đây con mẹ đã “đôi lứa vuông tròn”, dù đánh đổi “Bao nhiêu năm mẹ héo hon một mình”. Hình hài mẹ tuy khô héo vì sương gió cuộc đời nhưng lòng mẹ rạng ngời hạnh phúc. Nhà thơ đã rất sáng tạo khi dùng hình ảnh so sánh đắt giá: “Mẹ như mặt đất sâu xa/ Lặng im nuôi dưỡng lúa hoa ngàn đời”. Mặt đất rộng lớn, tận dâng tận hiến cho người và muôn vật tất thảy, riêng đất chỉ một màu nâu giản dị như sắc áo quen thuộc của các bà mẹ thường mặc. Nhờ có đất mẹ nuôi dưỡng mà các con nên người có ích và lúa - hoa, biểu trưng cho các giá trị vật chất - tinh thần được tồn tại, phát triển và ngàn đời bất diệt. 

Đến với bài thơ “Mẹ” của Trần Quốc Minh, người đọc đến với không gian yên tĩnh, nóng bức của buổi trưa hè. Nhờ lời ru của mẹ cùng với “Kẽo cà tiếng võng” đưa êm và bàn tay mẹ không ngừng quạt mà cháu bé có giấc ngủ say nồng. Ấn tượng nhất trong thi phẩm là những câu: “Lời ru có gió mùa thu/ Bàn tay mẹ quạt mẹ đưa gió về/ Những ngôi sao thức ngoài kia/ Chẳng bằng mẹ đã thức vì chúng con/ Đêm nay con ngủ giấc tròn/ Mẹ là ngọn gió của con suốt đời”. Vạn vật chìm trong yên nghỉ, duy chỉ có lời ru của mẹ vẫn thức, mẹ không chỉ quan tâm, chăm sóc con thơ về thể chất mà còn chăm lo nuôi dưỡng tâm hồn con trẻ bằng lời ru ngọt ngào – suối nguồn của tình thương “Sữa nuôi phần xác, hát nuôi phần hồn” (Nguyễn Duy). Cho dù đi hết cuộc đời, mỗi người chúng ta cũng không đi trọn, không thấu hiểu hết những triết lý nhân sinh hàng ngàn đời được kết tinh trong lời ru của mẹ. Những kỷ niệm đẹp về mẹ và tình thương mẹ dành cho các con như một miền ký ức lung linh càng làm ngời sáng vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam.

“Biết hy sinh nên chẳng nhiều lời”  

Khác với nhiều đồng nghiệp, nhà thơ tài danh Bằng Việt lại viết về người mẹ ở vùng hậu cứ giàu lòng yêu nước, yêu thương chiến sĩ như con đẻ của mình. Tác giả hóa thân vào người lính chiến đấu bị thương nơi tuyến lửa, được người mẹ hậu cứ đưa về “ân cần, lặng lẽ” chăm sóc. Dẫu cuộc sống của mẹ không ít khó khăn vì người chồng của mẹ “mất lâu rồi”, mẹ có ba người con đều đã  lên đường ra trận và hiện tại đang “chiến đấu nơi xa”, bao nhiêu tình cảm nhung nhớ các con đẻ “mẹ dồn con hết cả”. Cảm động biết bao khi người lính trong cơn mê sảng “Con nói mớ những núi rừng xa lạ/ Tỉnh ra rồi, có mẹ hóa thành quê”. Câu thơ có sức khái quát rất lớn bởi mẹ đâu chỉ là một cá nhân nữa, tấm lòng mẹ chính là tình cảm của bao bà mẹ Việt Nam khác, mẹ là hiện thân của quê hương yêu dấu. Mẹ thương lo cho chiến sĩ khi yếu mệt, mẹ vui mừng  rạng rỡ thấy vết thương ấy dần đỡ và “hể hả ngắm con hồng sắc mặt”. Mẹ rất muốn có con ở bên cho ấm cửa vui nhà nhưng vì nước còn giặc phải đánh đuổi chúng đi nên khi biết người lính muốn trở về đơn vị:“Mẹ cười xòa nước mắt ứa hàng mi/ Đi đánh Mỹ khi nào tau có giữ”. Mẹ đã vui lòng tiễn con trở lại mặt trận tiếp tục chiến đấu. Chúng ta thật sự biết ơn tấm lòng yêu thương, sự hy sinh và dâng hiến của mẹ vì các con bộ đội, vì đất nước nói chung. 

Trở lại với bài thơ “Mẹ”  của Nguyễn Ngọc Oánh, người đọc cảm kích trước tấm lòng của mẹ. Cho dù  gia cảnh mẹ nghèo túng, ăn mặc chưa đủ no ấm, rất cần người lao động xốc vác nhưng chưa bao giờ mẹ thiếu đức hy sinh. Khi đất nước cần đến, “Tất cả cho tiền tuyến tất cả để đánh thắng giặc Mỹ xâm lược”, mẹ sẵn lòng tiễn đưa đứa con trai yêu quý của mình lên đường đánh giặc cứu nước. Để con mình yên tâm lúc đi xa, mẹ cố nén nỗi đau xa cách: “Tiễn con ra chốn chiến trường/ Gạt thầm nước mắt mong đường con khô/ Hai tay hết sẻ lại cho/ Còn phần mẹ một thân cò qua sông”. Bài thơ khiến chúng ta không chỉ thương yêu mà còn vô cùng  kính phục những người mẹ vị tha, dâng hiến những đứa con ruột thịt – tài sản vô giá của mình – cho Tổ quốc. Tấm lòng hy sinh lặng thầm của những người phụ nữ cao cả biết bao.

Trong cả chùm thơ cùng nhan đề “Mẹ”, riêng thi phẩm của Đoàn Thị Ngọc Thu viết năm 1988 là viết theo thể thơ tự do, rất hợp với sự đa dạng, phóng khoáng của cảm xúc. Đoạn mở đầu như một thước phim sống động kể về hoàn cảnh của mẹ giống như hàng vạn phụ nữ Việt Nam khác: “Cả cuộc đời cha đi bộ đội/ Quà về cho mẹ là mái tóc pha sương/ Và trên ngực là những vết thương/ Cứ trở gió lại đau nhức nhối/ Chiếc ba lô gió sương đã gội/ Gia tài cha tặng mẹ... chỉ thế thôi”. Cha của chủ thể trữ tình - ra trận chiến đấu, người mẹ ở lại gánh vác hết thảy: chăm lo nuôi dạy các con và gánh vác đủ mọi công việc của gia đình, xã hội và hậu phương kháng chiến. Giặc tan rồi, người cha trở lại quê nhà, "quà về cho mẹ" là mái tóc đã bạc vì gian lao, cả những vết thương trên mình "nhức nhối" cùng chiếc ba lô "gió sương đã gội" bạc màu, sờn rách. Song với mẹ và người thân, sự trở về của cha đúng là món quà vô giá nhất. Hưởng niềm vui hội ngộ mẹ chỉ "lặng lẽ", "mắt rạng ngời" hạnh phúc nhưng xót đau không nhỏ vì tuổi xuân của mẹ đã vuột qua: "Hai mươi năm ngày cưới/ Đến hôm nay đời chồng vợ bắt đầu". Đọc đoạn thơ, ai cũng rưng rưng xúc động vì thương xót và cảm phục mẹ cùng những lứa đôi khác "Khi Tổ quốc cần họ biết sống xa nhau" (Nguyễn Mỹ). Thương và phục mẹ hơn nữa bởi "Hai mươi năm lấy nhau/ Mẹ đẻ con và nuôi con một mình". "Hai mươi năm" là hơn bảy ngàn ngày, "một mình" mẹ vật lộn mưu sinh, "một mình" mẹ vượt cạn sinh nở, "một mình" mẹ  nuôi con lớn khôn. Để làm nên điều ấy là cả “núi của non công”, biết bao mồ hôi và nước mắt đã đổ... Nhờ những người như mẹ, Tổ quốc mới có được lớp lớp đứa con lớn để "ra đi/ ra đi" cứu nước tiếp bước ông cha để có được ngày“Toàn thắng về ta”, thống nhất đất nước, hòa bình và no ấm như ngày nay. 

Ngày Quốc tế phụ nữ, đọc lại những bài thơ cùng có nhan đề “Mẹ” lại càng thêm ý nghĩa. Chùm thơ đã hợp nên bức chân dung tổng hòa đẹp đẽ về người phụ nữ Việt Nam: giàu lòng yêu nước, nhân ái, bao dung khiêm nhường, hy sinh cao cả vì gia đình, vì đất nước… 
(0) Bình luận
Nổi bật Tạp chí Người Hà Nội
  • Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên: Người bạn đồng hành với tuổi thơ
    Nhà giáo - nhà văn Lê Phương Liên là cây bút rất quen thuộc với đông đảo bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc nhỏ tuổi. Sau nhiều năm đứng lớp, chị chuyển sang làm biên tập viên, rồi đảm nhiệm cương vị Trưởng ban Văn học Thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam. Tôi đã biết đến các tác phẩm của chị từ lâu, nhưng mãi đến gần đây, khi cùng sống trong một khu chung cư, chúng tôi mới có dịp thường xuyên gặp gỡ, giao lưu. Tôi dành cho chị nhiều tình cảm quý mến bởi thái độ thân thiện, hòa đồng và đặc biệt là những cống hiến đa dạng của chị cho nền văn học đương đại nước nhà. Đặc biệt, ở mảng sáng tác dành cho thiếu nhi, chị đã trở thành người bạn đồng hành bền bỉ của tuổi thơ qua nhiều thế hệ.
  • Đánh thức không gian công cộng bằng nghệ thuật ký họa đa chất liệu
    Nằm trong chuỗi hoạt động nổi bật của Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026, workshop "Vẽ ký họa đa chất liệu HWA" diễn ra chiều 18/11 tại Công viên Thống Nhất không chỉ mang đến trải nghiệm hội họa thú vị mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa con người, thiên nhiên và những di sản văn hóa của Thủ đô.
  • Gặp gỡ kỳ lạ tại "Gió Gió Mây Mây": Múa cổ ngàn năm "bén duyên" nghệ thuật đương đại thế giới
    Nằm trong chuỗi chương trình “Hà Nội Sáng Đèn” (Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026), dự án “Gió Gió Mây Mây” không chỉ là một thể nghiệm nghệ thuật độc đáo mà còn là cuộc chạm mặt kỳ lạ giữa di sản diễn xướng dân gian Triều Khúc và nghệ thuật đương đại thế giới. Lần đầu tiên, nhịp múa bồng ngàn năm tuổi hòa quyện cùng âm nhạc điện tử, mở ra một hướng đi mới cho việc lan tỏa văn hóa bản địa.
  • Các thủ khoa xuất sắc của Thủ đô là nguồn lực quý báu góp phần đưa đất nước phát triển
    Đó là phát biểu của đồng chí Nguyễn Văn Phong – Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội tại "Lễ tuyên dương thủ khoa xuất sắc tốt nghiệp các trường Đại học, Học viện trên địa bàn Thành phố năm 2026" do Thành ủy - HĐND - UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội tổ chức tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tối ngày 18/11.
  • Phường Tây Hồ tuyên dương các điển hình tiên tiến, nhà giáo tiêu biểu năm 2026
    Ngày 19/11, UBND phường Tây Hồ (Hà Nội) tổ chức Lễ tuyên dương, khen thưởng các điển hình tiên tiến, nhà giáo tiêu biểu nhân dịp kỷ niệm 44 năm Ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11/1982 – 20/11/2026). Đây là dịp tri ân những đóng góp của đội ngũ nhà giáo, đồng thời ghi nhận những thành tích nổi bật của ngành Giáo dục và Đào tạo phường trong thời gian qua.
Đừng bỏ lỡ
  • Chương trình “Muôn sắc Việt Nam” tại Hà Nội khẳng định sức hút với công chúng
    Chỉ ít phút sau khi Ban tổ chức chương trình nghệ thuật đặc biệt “Muôn sắc Việt Nam: Văn hóa soi đường - Non sông hòa nhịp” chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026, mở cổng đăng ký vé trực tuyến vào 10 giờ sáng 19/11, toàn bộ vé trực tuyến miễn phí xem chương trình đã được đăng ký hết. Qua đó cho thấy “Muôn sắc Việt Nam” có sức hút rất lớn đối với công chúng.
  • Văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên vùng
    GS.TS Nguyễn Văn Kim - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định, truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên, xuyên vùng. Là trung tâm văn hóa tiêu biểu của đất nước, Thăng Long là nơi lọc chọn, thử thách, đào luyện những tài năng, bậc anh kiệt. Tài năng, cống hiến và trước tác của họ đã phát triển trên đất Thăng Long và làm rạng danh cho truyền thống văn hiến Thăng Long.
  • [Podcast] Tản văn: Những ngày chớm đông
    Tỉnh dậy sau một giấc ngủ thật sâu, tôi vẫn cố cuộn tròn trong chăn nghe tiếng gió ù ù ngoài cửa sổ. Mím chặt đôi bờ môi khô, hít một hơi thật sâu, cảm nhận cái lạnh đang luồn sâu vào lồng ngực. Mùa đông đến thật rồi.
  • [Video] Chợ Đồng Xuân - từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình tổ hợp kinh doanh sáng tạo
    Trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, sáng 18/11 tại Chợ Đồng Xuân (phường Hoàn Kiếm), Sở Văn hóa Thể thao Du lịch Hà Nội, Tạp chí Kiến trúc cùng UBND phường Hoàn Kiếm, Công ty CP Đồng Xuân phối hợp tổ chức tọa đàm “Chợ Đồng Xuân – Từ di sản Kẻ Chợ đến mô hình Tổ hợp kinh doanh sáng tạo (BID)”. Trước đó, các đại biểu đã tham gia tour “Chạm Đồng Xuân”, khám phá không gian chợ Đồng Xuân và những câu chuyện về lịch sử, văn hóa, đời sống giao thương của khu chợ lâu đời giữa lòng Hà Nội.
  • Hà Nội tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu
    Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội đã ký Quyết định tặng danh hiệu “Người tốt, việc tốt” cho 9 hội viên phụ nữ tiêu biểu. Tiền thưởng được trích từ Quỹ Thi đua, Khen thưởng Thành phố theo đúng quy định tài chính hiện hành. Các cá nhân được vinh danh thuộc nhiều địa bàn khác nhau trên toàn Thành phố.
  • Đưa tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam ở nước ngoài về nước
    Thủ tướng Chính phủ vừa chính thức phê duyệt Đề án đưa các tác phẩm nghệ thuật đỉnh cao, di sản văn hóa của Việt Nam đáp ứng được tiêu chí bảo vật quốc gia, cổ vật quý hiếm có giá trị đang ở nước ngoài về nước.
  • Khi ý tưởng táo bạo của giới trẻ "chạm" vào nghề truyền thống
    Vượt ra khỏi những diễn ngôn bảo tồn quen thuộc, triển lãm “Theo bước di sản cộng đồng 2026” (khai mạc chiều 16/11 tại Hội quán Phúc Kiến- Hà Nội) đã mang đến một cuộc gặp gỡ thực tế đầy cảm hứng. Nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội, sự kiện giới thiệu 9 thiết kế tiên phong từ gốm Bát Tràng, sơn mài Hạ Thái và thổ cẩm người Mông; qua đó mở ra cuộc "chất vấn" lịch sử trực diện giữa giới trẻ và các nghệ nhân lão làng nhằm giải quyết bài toán sinh kế, định vị lại di sản trong nhịp sống đương đ
  • “Muôn sắc Việt Nam” góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển
    Theo đồng chí Đào Xuân Dũng – Phó Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, chương trình nghệ thuật đặc biệt chào mừng Ngày Văn hóa Việt Nam năm 2026 tại Sân vận động quốc gia Mỹ Đình tối 24/11 không chỉ tạo dấu ấn trong đêm diễn mà còn lan tỏa sâu rộng những giá trị văn hóa Việt Nam, góp phần khẳng định hình ảnh Hà Nội là Thủ đô văn hiến, sáng tạo, hội nhập và phát triển.
  • Triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng”
    Sáng 17/11, tại không gian Villa 49 Trần Hưng Đạo (phường Cửa Nam, TP. Hà Nội), đã diễn ra phiên khai mạc triển lãm “Sống cùng dòng sông - Tuyến đường sinh thái bờ vở sông Hồng”. Hoạt động nằm trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế Sáng tạo Hà Nội 2026.
  • Phát huy giá trị Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Ngày Văn hóa Việt Nam, Ngày hội Đại đoàn kết
    Theo Ban Tuyên giáo Trung ương, phát huy giá trị Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946), Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) và Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) cần gắn việc kế thừa các giá trị lịch sử, tư tưởng với những nhiệm vụ cụ thể trong xây dựng, phát triển văn hóa, con người Việt Nam và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Hình ảnh người phụ nữ Việt Nam qua chùm thơ cùng nhan đề ''Mẹ''
POWERED BY ONECMS - A PRODUCT OF NEKO