Giá trị lịch sử và định hướng phát triển kinh tế hợp tác trong kỷ nguyên mới

Ngày 10/4 tại Hà Nội, Diễn đàn Hợp tác xã quốc gia lần thứ 3 năm 2026 do Liên minh Hợp tác xã Việt Nam tổ chức đã thu hút sự tham gia của nhiều chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp. Với chủ đề: "Kết nối kinh tế hợp tác với hệ sinh thái kinh tế tư nhân", diễn đàn tập trung làm rõ bản chất của mô hình hợp tác xã và những điều kiện để phát triển bền vững.

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Cường, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường đại học Kinh tế quốc dân, Ủy viên Ủy ban Tài chính-Ngân sách Quốc hội khóa XV sức mạnh của hợp tác xã không nằm ở từng cá nhân riêng lẻ mà được tạo ra từ sự liên kết chặt chẽ giữa các thành viên. Ông nhấn mạnh rằng bản chất của hợp tác xã chính là hình thành từ sự liên kết của các chủ thể tư nhân, nếu không có liên kết thì không thể tồn tại hợp tác xã đúng nghĩa.

Phân tích sâu hơn, nhu cầu liên kết xuất phát từ 3 yếu tố thực tiễn. Thứ nhất là sự tương đồng trong các công đoạn sản xuất, cho phép các hộ phối hợp để tối ưu nguồn lực. Thứ hai là nhu cầu ứng dụng công nghệ, bởi với quy mô sản xuất nhỏ lẻ, từng cá nhân khó có khả năng đầu tư và tiếp cận công nghệ mới. Thứ ba là mục tiêu tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường, từ quy mô sản lượng đến xây dựng thương hiệu.

Trong thực tế, khi sản xuất manh mún, từng hộ không đủ năng lực để xây dựng thương hiệu, kiểm soát chất lượng hay tạo ra sản lượng đủ lớn. Việc tham gia hợp tác xã giúp các thành viên có điều kiện bước ra thị trường một cách bài bản hơn, đồng thời giảm thiểu rủi ro trước biến động.

Một vai trò quan trọng khác của hợp tác xã là thống nhất hành động và kiểm soát chất lượng nội bộ. Nếu các hộ hoạt động riêng lẻ, rất dễ xảy ra tình trạng cạnh tranh không lành mạnh hoặc không bảo đảm tiêu chuẩn sản phẩm. Trong khi đó, hợp tác xã có thể xây dựng quy chuẩn chung, thực hiện chứng nhận và kiểm soát chất lượng, qua đó bảo vệ uy tín thương hiệu tập thể.

Đáng chú ý, Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Cường cho rằng mục tiêu cốt lõi của hợp tác xã phải là gia tăng giá trị cho từng thành viên, chứ không chỉ đóng vai trò trung gian thu mua. Hợp tác xã cần tham gia sâu vào chuỗi sản xuất, từ hỗ trợ kỹ thuật, cung ứng đầu vào đến kết nối tiêu thụ, nhằm tối ưu hóa giá trị cho từng hộ.

Doanh nghiệp dẫn dắt - chìa khóa nâng tầm chuỗi giá trị

Một trong những điểm nghẽn lớn của khu vực kinh tế hợp tác hiện nay là thiếu vắng các doanh nghiệp có vai trò dẫn dắt. Theo Giáo sư, Tiến sĩ Hoàng Văn Cường, cần phân biệt rõ giữa “doanh nghiệp đầu mối” và “doanh nghiệp đầu kéo”. Doanh nghiệp đầu mối chủ yếu tham gia ở khâu thu mua cuối cùng, trong khi doanh nghiệp đầu kéo tham gia trực tiếp vào quá trình sản xuất, hỗ trợ kỹ thuật, chia sẻ rủi ro và lợi ích với hợp tác xã và người dân.

Việc thiếu các doanh nghiệp dẫn dắt khiến chuỗi liên kết sản xuất thiếu tính bền vững, đồng thời hạn chế khả năng nâng cao năng lực cạnh tranh của hợp tác xã. Đây được xem là một trong những nút thắt cần được tháo gỡ thông qua chính sách và cơ chế phù hợp.

Tại diễn đàn, Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn ThaiBinh Seed cho rằng chuỗi giá trị bền vững không thể chỉ dựa trên các giao dịch mua bán ngắn hạn. Nếu chỉ dừng lại ở bao tiêu sản phẩm, mối quan hệ giữa doanh nghiệp và hợp tác xã sẽ dễ bị đứt gãy khi thị trường biến động.

Theo ông, cần chuyển từ tư duy bao tiêu sang đồng đầu tư và đồng phát triển. Doanh nghiệp muốn có vùng nguyên liệu ổn định, sản phẩm đạt tiêu chuẩn cao thì phải tham gia sâu vào quá trình nâng cấp hợp tác xã.

Cụ thể, doanh nghiệp có thể góp vốn, đầu tư hạ tầng như kho bãi, nhà sơ chế, hệ thống kiểm soát chất lượng. Khi có sự đồng đầu tư, lợi ích và trách nhiệm của các bên sẽ gắn kết chặt chẽ hơn.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần hỗ trợ chuyển giao công nghệ, quy trình sản xuất, tiêu chuẩn chất lượng và hệ thống truy xuất nguồn gốc. Đây là điều kiện quan trọng để hợp tác xã đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường.

Một yếu tố quan trọng khác là xây dựng quan hệ hợp tác dài hạn. Thay vì ký kết theo từng vụ mùa, doanh nghiệp và hợp tác xã cần xác lập chiến lược hợp tác trong ba đến năm năm để tạo sự ổn định và củng cố niềm tin.

Tuy nhiên, để thực hiện mô hình đồng đầu tư, hợp tác xã cũng phải đáp ứng các yêu cầu như minh bạch tài chính, quản trị chuyên nghiệp, tuân thủ quy trình và sẵn sàng chia sẻ dữ liệu. Đây là nền tảng để hình thành mối quan hệ đối tác chiến lược thực chất.

Thực tiễn quốc tế cho thấy, sự kết hợp giữa hợp tác xã và doanh nghiệp là yếu tố quyết định để phát triển chuỗi giá trị. Tại Canada, liên minh hợp tác xã cấp bang có thể đạt doanh thu hàng tỷ đô la Mỹ nhờ sự tham gia của doanh nghiệp trong cùng hệ sinh thái. Điều này khẳng định vai trò không thể thiếu của sự liên kết đa chủ thể.

Chuyển đổi số mở rộng không gian phát triển cho hợp tác xã

Trong bối cảnh kinh tế số phát triển nhanh, chuyển đổi số đang mở ra cơ hội lớn để hợp tác xã mở rộng thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm.

Tuy nhiên, hạn chế của nhiều hợp tác xã hiện nay là chi phí quảng bá cao và khả năng tiếp cận thị trường còn hạn chế. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và internet đang giúp xóa bỏ rào cản này, tạo điều kiện để người sản xuất tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng.

Người sản xuất có thể kể câu chuyện sản phẩm thông qua video ngắn hoặc phát trực tiếp ngay tại nơi sản xuất với chi phí thấp. Chỉ với một thiết bị di động, họ có thể tiếp cận hàng triệu người xem, qua đó đưa đặc sản địa phương đến gần hơn với thị trường.

Thực tế đã có hơn 90 nghìn sản phẩm đặc sản Việt Nam xuất hiện trên nền tảng này, tuy nhiên phần lớn vẫn mang tính tự phát, thiếu sự tổ chức bài bản.

Để khai thác hiệu quả tiềm năng, ông Nguyễn Lâm Thanh đề xuất xây dựng mô hình phối hợp giữa nền tảng số và Liên minh Hợp tác xã Việt Nam. Trong đó, cần có một đơn vị đầu mối đóng vai trò điều phối, kết nối các hợp tác xã với nền tảng.

Đồng thời, cần tổ chức các chương trình đào tạo kỹ năng số như phát trực tiếp, sản xuất nội dung, quản lý gian hàng trực tuyến cho các thành viên hợp tác xã.

Một giải pháp đáng chú ý là phát triển mô hình đại lý nội bộ, trong đó các đơn vị thuộc Liên minh Hợp tác xã tại địa phương đóng vai trò hỗ trợ quảng bá và phân phối sản phẩm, giúp hợp tác xã tiếp cận thị trường số một cách chuyên nghiệp hơn.