Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi): Trao quyền mạnh mẽ để Thủ đô tự chủ phát triển

Hoàn thiện thể chế đặc thù, vượt trội, ổn định, tầm nhìn dài hạn

Tại Hội nghị quán triệt Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị "Về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới" và triển khai Chương trình hành động của Ban Thường vụ Thành ủy thực hiện Nghị quyết của Bộ Chính trị do Thành ủy Hà Nội tổ chức sáng 26/3, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu đã trình bày Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) với nhiều nội dung mang tính đột phá về thể chế, tổ chức bộ máy, nguồn lực phát triển và cơ chế quản trị đô thị.

Theo Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu, việc sửa đổi Luật Thủ đô được đặt ra từ yêu cầu cấp thiết cả về cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn. Dự án Luật được xây dựng trên nền tảng các văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố Hà Nội lần thứ XVIII (nhiệm kỳ 2025-2030), đặc biệt là Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới.

Việc sửa đổi Luật Thủ đô xuất phát từ yêu cầu cấp thiết về chính trị, pháp lý và thực tiễn. Tinh thần xuyên suốt của dự thảo là “trao quyền mạnh mẽ - phân cấp, phân quyền toàn diện hơn - trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn”, đúng với yêu cầu “Hà Nội quyết - Hà Nội làm - Hà Nội chịu trách nhiệm”.

Dự thảo xác định mục tiêu hoàn thiện thể chế đặc thù, vượt trội, ổn định, dài hạn, phù hợp vị trí Thủ đô là trung tâm đầu não chính trị - hành chính quốc gia, trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, giáo dục, y tế và hội nhập quốc tế. Qua đó, tạo hành lang pháp lý để Hà Nội thí điểm, đánh giá và hoàn thiện các cơ chế, chính sách mới trước khi nhân rộng.

Dự thảo gồm 9 chương, 36 điều, giảm 18 điều so với Luật hiện hành. Cách tiếp cận mới không quy định chi tiết mà tập trung phân quyền cho thành phố quyết định, mở rộng không gian sáng tạo, tự chủ, tự chịu trách nhiệm, đồng thời tăng cường kiểm soát quyền lực.

HĐND, UBND thành phố được quy định khác với văn bản Trung ương khi thực hiện thẩm quyền phân quyền; được điều chỉnh trình tự, thủ tục; được thí điểm cơ chế, chính sách mới. Trong tổ chức bộ máy, thành phố được quyết định số lượng, chức năng cơ quan chuyên môn, biên chế, chính sách thu nhập, tuyển dụng, thu hút nhân tài.

Trong quy hoạch, thành phố chỉ lập một Quy hoạch tổng thể Thủ đô thay thế các quy hoạch trước; chủ động phê duyệt, điều chỉnh quy hoạch, quyết định lộ trình di dời cơ sở không phù hợp; khai thác không gian ngầm, tầm thấp, tầm cao để mở rộng không gian phát triển.

Phát triển đô thị được định hướng đa trung tâm, xanh, thông minh, gắn với nhà ở xã hội, tái định cư và mô hình TOD. Thành phố được linh hoạt chuyển đổi loại hình nhà ở để đáp ứng nhu cầu thực tiễn và an sinh xã hội.

Chủ động nguồn lực phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) cho phép thành phố ban hành cơ chế, chính sách đặc thù để huy động nguồn lực đầu tư phát triển hạ tầng giao thông đồng bộ, hiện đại; ưu tiên vận tải hành khách công cộng khối lượng lớn, hạn chế phương tiện cá nhân, áp dụng biện pháp giảm ùn tắc và phát thải; thúc đẩy phát triển logistics, kết nối vùng và ứng dụng công nghệ cao trong quản lý giao thông.

Thành phố được ban hành cơ chế bảo vệ môi trường như xác định và áp dụng vùng phát thải thấp; hỗ trợ phát triển giao thông xanh; di dời cơ sở gây ô nhiễm; thúc đẩy giảm thiểu chất thải, tái chế và phát triển kinh tế tuần hoàn.

Trong lĩnh vực trật tự, an toàn đô thị và an toàn thực phẩm, thành phố được quy định mức xử phạt vi phạm hành chính cao hơn nhưng không quá hai lần mức chung; được áp dụng biện pháp ngừng cung cấp điện, nước đối với công trình, cơ sở vi phạm nhằm xử lý hiệu quả các "điểm nghẽn" kéo dài.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) mở rộng thẩm quyền của thành phố trong phát triển văn hoá, thể thao, du lịch với cơ chế huy động nguồn lực xã hội hóa, bảo tồn di sản, hỗ trợ cải tạo công trình kiến trúc có giá trị, phát triển công nghiệp văn hóa.

Trong khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, thành phố được áp dụng cơ chế tài chính linh hoạt; hình thành quỹ đầu tư mạo hiểm từ ngân sách; miễn thuế thu nhập cá nhân cho chuyên gia, nhà khoa học; chấp nhận cơ chế thử nghiệm có kiểm soát; ban hành tiêu chuẩn kỹ thuật cao hơn quy chuẩn quốc gia; thúc đẩy quản trị dựa trên dữ liệu số và trí tuệ nhân tạo.

Về nguồn lực phát triển, thành phố được chủ động điều hành ngân sách, phát hành trái phiếu, vay vốn, quyết định cơ chế xã hội hóa, hợp tác công - tư, khai thác tài sản công, ban hành cơ chế thu hút đầu tư, phát triển khu kinh tế tự do, khu thương mại tự do, các loại hình kinh tế mới. Các cơ chế về đất đai, tái điều chỉnh đất đai, bồi thường, tái định cư cũng được trao thẩm quyền chủ động cho thành phố.

Trong giáo dục, Hà Nội được triển khai mô hình giáo dục nhiều cấp học chất lượng cao; phân quyền mạnh trong quản lý, bổ sung chương trình giáo dục; thẩm quyền thành lập, cho phép thành lập trường đại học, cao đẳng trên địa bàn.

Trong y tế và an sinh xã hội, thành phố được quyết định giá dịch vụ khám chữa bệnh; tổ chức hệ thống cấp cứu ngoại viện; khám sàng lọc miễn phí định kỳ hằng năm cho người dân; phê duyệt kỹ thuật mới; mở rộng chính sách an sinh, phúc lợi xã hội theo hướng nâng mức thụ hưởng và ưu tiên đối tượng yếu thế.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) xác định Hà Nội là hạt nhân, cực tăng trưởng của vùng Thủ đô và các vùng lân cận; quy định cơ chế liên kết vùng, thành lập Quỹ Phát triển vùng Thủ đô, phối hợp bảo vệ môi trường liên vùng. Đáng chú ý, một chương riêng về giám sát, kiểm tra và trách nhiệm giải trình được thiết kế nhằm kiểm soát quyền lực đồng bộ, chặt chẽ. Các thẩm quyền quan trọng, cốt lõi không được phân cấp, ủy quyền; trách nhiệm giải trình của chính quyền các cấp được tăng cường.

Hiện Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đang được hoàn thiện để trình Quốc hội khóa XVI xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ Nhất tháng 4/2026. Theo dự thảo, có 149 nội dung quy phạm pháp luật cần ban hành, trong đó 115 nội dung thuộc thẩm quyền HĐND thành phố và 34 nội dung thuộc thẩm quyền UBND thành phố. Các sở, ngành đã xây dựng đề cương chi tiết 108 nội dung.

Với tư duy thể chế mới, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) không chỉ nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn hiện hữu mà còn mở ra không gian phát triển dài hạn, tạo nền tảng để Hà Nội thực sự trở thành trung tâm kiến tạo phát triển, dẫn dắt các mô hình mới của quốc gia trong kỷ nguyên phát triển mới.