Nhà sản xuất âm nhạc Nguyễn Xinh Xô: Kể chuyện di cư và bản sắc vùng Tây Bắc bằng nhạc điện tử

Nguyễn Xinh Xô không còn là cái tên xa lạ với khán giả yêu nhạc trong nước và quốc tế. Nam nghệ sỹ sinh năm 1978 tại Hà Nội, là con trai của nhạc sĩ Nguyễn Xinh (nguyên Viện trưởng Viện Âm nhạc Việt Nam và Phó Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia).

Năm 1996, ngoài việc theo học violin tại Học viện Âm nhạc Quốc gia, anh cũng học ngành Công nghệ thông tin tại Đại học Quản lý và Kinh doanh Hà Nội rồi du học tại Mỹ vào năm 1999. Ca khúc “Đồng hồ treo tường” của anh đoạt giải Bài hát của năm chương trình Bài hát Việt 2009. Hiện anh là Giám đốc chương trình Công nghệ âm thanh và âm nhạc tại trường Cogswell University of Silicon Valley, California, Mỹ.

Trung tuần tháng 3 vừa qua, Nguyễn Xinh Xô cũng phát hành sản phẩm âm nhạc “Hanoi Waltz”, tái hiện lại những ký ức tuổi thơ về Hà Nội những năm 80 của thế kỷ trước được giới chuyên môn đánh giá cao. Chia sẻ về cảm hứng và ý tưởng của The Field of Heritage: City Life, Nguyễn Xinh Xô cho biết ban đầu khi anh hợp tác cùng nhạc sĩ Quốc Trung trong dự án “Cánh đồng Di sản” bắt nguồn từ khoảng 3 năm trước, ngay từ thời điểm đại dịch Covid-19 bắt đầu.

“Đã từ lâu, cả anh Quốc Trung và tôi đều luôn yêu thích sự độc đáo, phong phú của các chất liệu âm nhạc dân gian vùng Tây Bắc, từ âm thanh núi rừng, ngôn ngữ, bài hát truyền thống cho đến văn hóa địa phương, và mong muốn cùng nhau khám phá, khai thác sâu hơn qua ngôn ngữ của nhạc điện tử” – Nguyễn Xinh Xô mở đầu cuộc trò chuyện.

Nhà sản xuất âm nhạc này thông tin thêm: “Rất may mắn sau đó qua quỹ tài trợ của Hội Đồng Anh ở Việt Nam, Cánh đồng Di sản trở thành một hành trình đa ngành, kết hợp giữa âm nhạc và nghệ thuật thị giác, không chỉ để tôn vinh vẻ đẹp của vùng đất Tây Bắc mà còn nhằm mang đến góc nhìn sâu sắc hơn về các nhóm dân tộc thiểu số đang trong quá trình di cư. Khó khăn lớn nhất là sự kết hợp giữa nhạc sĩ Quốc Trung và tôi hoàn toàn từ xa, qua những khúc demo nhỏ và những cuộc trò chuyện gần như hàng ngày về âm nhạc. Cho đến tận đêm diễn đầu tiên của dự án trong Monsoon Music Festival 2023, chúng tôi chưa một lần ráp nhạc thực tế với nhau”.

PV: Âm nhạc điện tử trong album The Field of Heritage: City Life của anh thể hiện hình ảnh đô thị nhộn nhịp nhưng cũng đầy bụi bặm. Anh đã sử dụng những yếu tố âm thanh nào để truyền tải cảm xúc và câu chuyện này?

Nhà sản xuất âm nhạc Nguyễn Xinh Xô: Trong album The Field of Heritage: City Life, tôi sử dụng các nguồn âm thanh như nhiễu (noise) và méo tiếng (distortion) xen kẽ vào âm thanh của âm nhạc để khắc họa không gian đô thị, nơi vừa sôi động, đông đúc nhưng cũng đầy bụi bặm và khắc nghiệt. Các yếu tố này không chỉ mang tính hiệu ứng mà còn đóng vai trò cảm xúc, thể hiện sự áp lực, căng thẳng, và đôi khi là sự lạc lõng của người di cư giữa không gian thành phố.

Tôi cũng kết hợp nhịp điệu không đồng đều và lớp nền âm thanh thô ráp để tạo cảm giác về một đô thị luôn chuyển động, không ngừng va chạm và thay đổi. Việc sử dụng noise và distortion giúp truyền tải chính xác chất “bụi bặm” của đô thị, nơi mà ký ức và hiện thực luôn đan xen, đúng với tinh thần của dự án Cánh đồng di sản.

Dự án "Cánh đồng di sản" phản ánh vấn đề di cư của các cộng đồng dân tộc thiểu số miền Bắc Việt Nam. Anh có thể nói rõ hơn về cách âm nhạc của mình thể hiện những vấn đề xã hội này?

Nhà sản xuất âm nhạc Nguyễn Xinh Xô: Âm nhạc được tôi sử dụng như một phương tiện để kể lại cuộc sống đầy trăn trở của các cộng đồng dân tộc thiểu số miền Bắc Việt Nam - đặc biệt là khu vực Tây Bắc. Thay vì tái hiện trực tiếp, tôi chọn cách ẩn dụ qua âm thanh, để người nghe cảm nhận được sự thay đổi, mất mát và giằng co giữa ký ức và hiện thực.

Chất liệu âm nhạc dân gian truyền thống như tiếng khèn, tiếng sáo mèo, tiết tấu dân tộc được lồng ghép với âm thanh điện tử hiện đại, tạo nên một dòng chuyển động liên tục, tượng trưng cho hành trình rời bỏ núi rừng để tìm kiếm cuộc sống mới nơi đô thị.

Sự pha trộn giữa âm thanh mộc mạc và công nghiệp, giữa không gian yên bình của núi rừng và tiếng ồn ào, bụi bặm của thành phố, chính là cách tôi thể hiện xung đột nội tâm và cú sốc văn hóa mà người di cư phải trải qua. Có lúc âm nhạc vang lên nhẹ nhàng, như một tiếng vọng từ quá khứ; có lúc lại chồng chéo, hỗn loạn, thể hiện sự mất phương hướng giữa nơi chốn xa lạ. Tôi muốn người nghe không chỉ “nghe” mà còn “cảm” được những biến động xã hội đang diễn ra với các cộng đồng thiểu số, những con người đang đứng giữa ranh giới của truyền thống và hiện đại, của bản sắc và sự hòa nhập.

Trong quá trình sáng tác album The Field of Heritage: City Life, anh đã sử dụng những công cụ và kỹ thuật âm nhạc điện tử nào để tạo nên không gian âm thanh đặc trưng của đô thị hiện đại?

Nhà sản xuất âm nhạc Nguyễn Xinh Xô: Trong quá trình sáng tác album The Field of Heritage: City Life, tôi tập trung khai thác các công cụ và kỹ thuật âm nhạc điện tử để tái hiện không gian đô thị hiện đại, nơi vừa sôi động, phức tạp, vừa đầy tính cơ giới và khói bụi. Tôi sử dụng các hệ thống synth để tạo ra lớp nền âm thanh dày, với các texture mang tính công nghiệp, như tiếng gầm rú của máy móc, tiếng quét radar, hoặc nhịp đập cơ học.

Để mô phỏng nhịp sống đô thị đều đặn, căng thẳng nhưng biến hóa liên tục, tôi dùng các nhịp đập lẻ xen kẽ chẵn và một số mẫu nhịp không ổn định để gợi cảm giác mất phương hướng và áp lực đô thị.

Anh có thể chia sẻ cách anh kết hợp các yếu tố âm thanh truyền thống của Tây Bắc với nhạc điện tử để tạo ra sự hòa quyện độc đáo trong album?

Nhà sản xuất âm nhạc Nguyễn Xinh Xô: Tôi bắt đầu bằng việc lắng nghe sâu các yếu tố âm thanh đặc trưng của vùng Tây Bắc, từ tiếng khèn, tiếng sáo, tiết tấu cho đến các làn điệu của vùng thiểu số. Sau đó tôi sử dụng hệ thống âm thanh điện tử modular để tái tạo lại âm sắc và cảm giác của các nhạc cụ truyền thống cũng như âm thanh của môi trường Tây Bắc. Điều này cho phép tôi không chỉ mô phỏng lại tiếng khèn, tiếng sáo hay nhịp trống, mà còn mở rộng chúng thành những kết cấu âm thanh mới, vừa lạ lẫm vừa quen thuộc.

Việc dùng modular synth giúp tôi tự do hơn trong việc tạo ra một không gian âm nhạc không bị ràng buộc bởi nhịp điệu hay cấu trúc truyền thống, nhưng vẫn giữ được tinh thần của vùng đất ấy. Tôi không cố gắng sao chép, mà là tái hiện lại cảm giác và ký ức âm thanh qua một ngôn ngữ khác, ngôn ngữ của điện tử. Đây là một hướng đi khác với xu hướng phổ biến hiện nay là pha trộn nhạc cụ thật và làn điệu dân ca vào bản phối mới.

Việc tái hiện âm thanh thiên nhiên và đô thị trong cùng một dự án có gây ra những thách thức kỹ thuật nào không? Anh đã giải quyết chúng ra sao?

Nhà sản xuất âm nhạc Nguyễn Xinh Xô: Âm thanh thiên nhiên và đô thị trong cùng một dự án chắc chắn mang đến nhiều thách thức kỹ thuật, vì đây là hai thế giới âm thanh rất khác biệt, một bên thì rộng mở, tự nhiên, giàu không gian; còn một bên lại chặt chẽ, nhiễu loạn và mang tính cơ giới cao.

Thách thức lớn nhất là làm sao để hai loại âm thanh này có thể cùng tồn tại và bổ trợ cho nhau trong một bố cục âm nhạc thống nhất. Tôi đã phải dành nhiều thời gian hơn cho khâu xây dựng âm thanh để chuyển tiếng ồn đô thị thành chất liệu có nhạc tính, và xử lý âm thanh thiên nhiên bằng các công cụ tạo không gian để chúng hòa nhập vào ngữ cảnh điện tử.

Là một nghệ sĩ, anh đã học hỏi và phát triển kỹ thuật âm nhạc của mình như thế nào để có thể thực hiện được dự án có chiều sâu và mang tính xã hội như "Cánh đồng di sản"?

Nhà sản xuất âm nhạc Nguyễn Xinh Xô: Bên cạnh kỹ năng âm nhạc khiêm tốn đã có, tôi tập trung đào sâu vào công cụ điện tử modular synth. Nó buộc tôi phải nghĩ lại về cách cấu trúc âm nhạc, cách xây dựng chất liệu từ con số không, và nhất là cách tạo ra cảm xúc từ những âm thanh tưởng chừng vô định. Tôi cũng học cách lắng nghe nhiều hơn, không chỉ nghe âm thanh, mà nghe cả sự im lặng, sự biến mất, và những khoảng trống trong đời sống con người.

Hy vọng với tất cả những yếu tố đó, nó sẽ giúp tôi tạo nên một dự án không chỉ mang tính sáng tạo cá nhân, mà còn chạm đến những câu chuyện và trải nghiệm tập thể, nơi nghệ thuật trở thành cầu nối giữa ký ức, con người và không gian văn hóa đang dần mai một.

Anh có thể nói về vai trò của công nghệ trong việc giúp anh thể hiện ý tưởng âm nhạc và câu chuyện cá nhân qua dự án này?

Nhà sản xuất âm nhạc Nguyễn Xinh Xô: Hệ thống modular synth đóng vai trò then chốt giúp tôi tạo ra những kết cấu âm thanh mang tính trừu tượng nhưng vẫn gợi được cảm xúc và hình ảnh rất cụ thể, như tiếng gió lùa qua nương rẫy, hay nhịp sống dồn dập của đô thị đang mở rộng. Trong dự án này, công nghệ không chỉ là phương tiện, mà còn là một phần trong quá trình sáng tác, nó cho phép tôi tái tạo những ký ức âm thanh theo cách riêng, không phụ thuộc vào nhạc cụ truyền thống hay những phương thức làm nhạc theo quy ước.

Dự án "Cánh đồng di sản" có ảnh hưởng như thế nào đến cách anh nhìn nhận về âm nhạc như một phương tiện truyền tải thông điệp xã hội và văn hóa?

Nhà sản xuất âm nhạc Nguyễn Xinh Xô: Âm nhạc trong dự án này có thể không còn chỉ là để nghe, mà là một không gian để suy ngẫm, để đặt mình vào vị trí của những người đang sống giữa giằng co của di sản và hiện đại hóa. Tôi nghĩ âm nhạc không chỉ nên làm thỏa mãn thính giác, mà còn có thể khơi dậy nhận thức, đặt ra những câu hỏi về bản sắc, và về mối liên hệ giữa con người với vùng đất họ sinh ra. Đó là một vai trò rất cần thiết của âm nhạc trong bối cảnh xã hội hiện nay.

Là một nghệ sĩ, anh cảm nhận thế nào về sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại trong âm nhạc Việt Nam hiện nay?

Nhà sản xuất âm nhạc Nguyễn Xinh Xô: Tôi thấy việc kết hợp giữa âm nhạc truyền thống và yếu tố hiện đại đang trở thành một xu hướng trong âm nhạc Việt Nam hiện nay. Việc đưa các làn điệu như quan họ, ca trù, chèo hay nhạc cụ dân tộc vào những bản phối mới đang trở nên phổ biến hơn bao giờ hết.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất là làm sao để giữ được sự cân bằng giữa đổi mới sáng tạo và sự tôn trọng sâu sắc đối với giá trị văn hóa truyền thống. Khi xu hướng này trở nên quá thịnh hành, nguy cơ biến truyền thống thành yếu tố trang trí hời hợt là điều rất khó tránh khỏi.

Anh có thể chia sẻ về những dự định kỹ thuật hoặc sáng tạo âm nhạc mà anh muốn thử nghiệm trong các dự án tương lai?

Nhà sản xuất âm nhạc Nguyễn Xinh Xô: Về mặt kỹ thuật, tôi vẫn xem mình như một người đi chập chững trong cộng đồng modular synth, còn rất nhiều điều tôi đang học hỏi mỗi ngày từ các nhạc sĩ đi trước cũng như các bạn trẻ hiện nay, những người đang thử nghiệm rất táo bạo với âm thanh và công nghệ. Trong các dự án tương lai, tôi muốn đẩy xa hơn việc ứng dụng modular synth như một công cụ sáng tạo linh hoạt và tương tác để khai phá những chiều sâu cảm xúc mới trong âm nhạc.

Hiện tôi đang bắt đầu cho album phòng thu cuối cùng cho năm nay với một concept khác. Di sản văn hoá luôn là một đề tài tôi rất yêu thích và hy vọng Cánh đồng di Sản chưa phải là dự án cuối cùng của tôi./.

“

Âm nhạc không chỉ là nghệ thuật giải trí mà còn là một công cụ mạnh mẽ để kết nối con người với ký ức, bản sắc và nhận thức xã hội. Trong những dự án như Cánh đồng di sản, âm nhạc có thể đóng vai trò như một ngôn ngữ thứ hai, giúp kể lại những câu chuyện mà ngôn từ khó diễn đạt trọn vẹn, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến di sản văn hóa, môi trường và xã hội.

Với những cộng đồng dân tộc thiểu số, nơi mà văn hóa chủ yếu được truyền qua âm thanh, từ tiếng nói, tiếng hát đến nhạc cụ truyền thống, âm nhạc trở thành kênh lưu giữ ký ức cộng đồng. Khi chúng ta tái hiện những chất liệu ấy trong không gian đương đại, không chỉ giúp bảo tồn mà còn làm sống dậy giá trị của chúng trong nhận thức của thế hệ trẻ.

Nhà sản xuất âm nhạc Nguyễn Xinh Xô.