Đánh thức bảo tàng bằng ứng dụng nghệ thuật liên ngành

Trong những ngày đầu tiên của năm mới 2026, Bảo tàng Hà Nội đã giới thiệu tới công chúng và du khách tham quan triển lãm sắp đặt “Chiến tranh và hòa bình”. Từ những hiện vật nằm im lìm trong kho, những vỏ bom, mảnh đạn, khẩu súng trường… qua sự sáng tạo của người nghệ sĩ đã đem đến những hình dung và cảm nhận mới về chiến tranh, về cách con người nghĩ đến hòa bình trong sự bao dung và niềm hy vọng.

Cùng với hệ thống khối cầu, mảng hình học và các dải lụa nhiều màu sắc do nghệ sĩ Thu Trần và Tây Phong thực hiện bằng vật liệu nhẹ, bọc giấy dứa, giấy dó và phủ sơn mài, tác phẩm sắp đặt trở thành cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, tạo ra một cấu trúc thẩm mỹ mới cho người xem khi cộng hưởng với các yếu tố thiên nhiên như ánh nắng, gió trời.

Với triển lãm sắp đặt “Chiến tranh và hòa bình”, cách làm của Bảo tàng Hà Nội đã gợi mở những cách nghĩ khác về hiện vật bảo tàng, về tiềm năng khai thác cũng như các hướng tiếp cận mới. Điều đó cũng cho thấy nghệ thuật đa phương tiện cho phép người xem trải nghiệm mà không tác động vật lý đến tác phẩm, như một cách “nhúng” công chúng vào không gian sắp đặt.

Bảo tàng Dân tộc học là một trong những địa chỉ liên tục đổi mới hệ thống trưng bày. Nơi đây thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế không chỉ bởi các trưng bày chuyên đề thường xuyên kết hợp hiện vật truyền thống với công nghệ tương tác như thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), mà còn bởi những hoạt động văn hóa, xã hội được tổ chức định kỳ nhằm nâng cao trải nghiệm tham quan cho công chúng. Trong các không gian tương tác, du khách được khuyến khích thử làm nhà nghiên cứu thông qua các hoạt động như ghi chép sổ điền dã, viết thông điệp gửi tương lai… thay vì chỉ quan sát hiện vật một cách thụ động. Các chương trình biểu diễn nghệ thuật dân gian vùng miền với cồng chiêng Tây Nguyên, dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh, quan họ Bắc Ninh… cùng những hoạt động tái hiện trò chơi dân gian, múa rối nước, rối cạn… dành cho thiếu nhi trong các dịp lễ, tết cũng tạo nên điểm nhấn hấp dẫn, góp phần đưa âm nhạc truyền thống và nghệ thuật dân gian đến gần hơn với những người trẻ.

Tại Phòng Khám phá và khu vực trưng bày ở Tòa nhà Cánh Diều của Bảo tàng, hệ thống ánh sáng kết hợp với các màn hình cảm ứng đa phương tiện cho phép du khách chủ động tìm hiểu phong tục, lễ hội và nghề thủ công của các cộng đồng dân tộc Đông Nam Á. Bên cạnh đó, các triển lãm ngắn hạn mang đậm dấu ấn giao lưu văn hóa còn giới thiệu những kết quả nghiên cứu đương đại bằng phương thức tiếp cận gần gũi, khuyến khích cộng đồng nhận diện và trân trọng các giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể thông qua trình chiếu video, tương tác ánh sáng và nhiều hình thức trải nghiệm trực quan khác.

Là một bảo tàng địa phương nhưng trong định hướng phát triển, Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ (tỉnh Điện Biên) đang thực hiện làm mới hệ thống trưng bày, cập nhật những kinh nghiệm quốc tế, đặc biệt với sự hỗ trợ của các chuyên gia Pháp đến từ Bảo tàng Ký ức Chiến tranh Caen. Điểm nhấn của bảo tàng là hệ thống trưng bày hiện vật và bức tranh tường panorama kết hợp âm nhạc, ánh sáng để kể câu chuyện về chiến dịch Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”.

Bà Vũ Thị Tuyết Nga - Giám đốc Bảo tàng Chiến thắng Điện Biên Phủ cho biết, việc chuyển giao kỹ thuật và tư vấn trưng bày là định hướng quan trọng giúp bảo tàng ngày càng đổi mới. Trong đó, các chuyên gia gợi ý thiết kế để vừa tạo sự khác biệt về nội dung trưng bày, vừa bảo đảm tính tiếp nối của câu chuyện theo nguyên tắc khoa học, linh hoạt và tiết kiệm. Các gợi ý cụ thể như thiết kế lại sơ đồ tham quan, thay đổi màu sắc và sắc độ không gian; đa dạng hóa một câu chuyện bằng nhiều hình thức khác nhau. Bên cạnh hiện vật, tư liệu còn có các thông tin giới thiệu, audio, video và các hình thức tương tác. Ngoài hiện vật trưng bày, bảo tàng cũng đang tiến hành mượn, sao chụp phim tư liệu có hình ảnh hiện vật gắn với con người trong những sự kiện cụ thể...

Những ví dụ trên cho thấy sự tham gia của nghệ thuật trong hoạt động bảo tàng ngày càng phổ biến, nổi bật là sự kết hợp giữa nghệ thuật thị giác và công nghệ thông tin để tạo ra những trải nghiệm tương tác; hay sự kết hợp giữa âm nhạc, hội họa, kiến trúc và nghệ thuật ánh sáng nhằm tạo nên những không gian độc đáo.
Một số bảo tàng tại Việt Nam sử dụng tranh tường, mô hình sa bàn và hiệu ứng bóng đổ nghệ thuật, đồng thời triển khai nhiều giải pháp hiện đại nhằm tạo cơ hội thu hút đông đảo du khách tham quan. Các yếu tố trước đây ít được quan tâm như phối màu trong không gian trưng bày hay cách sắp xếp hiện vật cũng được chú trọng hơn, bảo đảm tính tiếp nối của câu chuyện, điều chỉnh khoảng cách, mật độ trưng bày và đa dạng hóa cách kể chuyện bằng nhiều hình thức khác nhau.

Có thể nói, sự kết hợp giữa bảo tàng, nghệ thuật và công nghệ cho thấy tính liên ngành đang trở thành một xu hướng nổi bật trong thực hành văn hóa đương đại. Thông qua việc kết nối nhiều lĩnh vực và giá trị khác nhau, các không gian bảo tàng không chỉ thực hiện chức năng lưu giữ, bảo tồn mà còn tạo ra những trải nghiệm đa dạng, góp phần tăng cường tương tác với công chúng. Bên cạnh những sưu tập hiện vật và nguồn chất liệu từ các câu chuyện lịch sử, các bảo tàng còn có nhiều tiềm năng để thử nghiệm các hình thức nghệ thuật đương đại, tận dụng và tái chế như một phương thức thực hành sáng tạo. Và không gian số cũng là một trợ lực, là “mảnh đất” màu mỡ cho sáng tạo, nơi những sản phẩm văn hóa mới được hình thành.

Tuy vậy, theo Phó Giáo sư Clément Fabre - Giảng viên Lịch sử đương đại tại Đại học Paris-Est Créteil, chuyên gia lịch sử thuộc địa và đế quốc, Cố vấn đặc biệt cho Tổng Giám đốc Bảo tàng Ký ức Chiến tranh Caen, việc hiện đại hóa không chỉ được thực hiện bằng công nghệ mà còn bằng nhiều cách thức khác nhau. Đối với những công chúng trẻ được sinh ra trong thời đại số, nếu chúng ta nghĩ rằng chỉ cần dùng công nghệ để nói chuyện với họ thì chưa chắc đó đã là cách tiếp cận hiệu quả. Số hóa không bao giờ thay thế được trải nghiệm trong đời sống thực, trong khi môi trường bảo tàng luôn đòi hỏi tính trực quan sinh động. Đây cũng là nơi lưu giữ ký ức, vì thế cần có những tiếp xúc trực tiếp để con người kết nối với ký ức. Hơn nữa, khi tương tác với từng nhóm khách tham quan, bảo tàng có thể ghi nhận những ý kiến phản hồi khác nhau nhằm đáp ứng nhu cầu phục vụ tốt hơn. Đây là những điều mà một chuyến tham quan thực tế ảo khó có thể mang lại một cách trọn vẹn.

Bằng cách coi các tác phẩm sáng tạo gắn với những bằng chứng lịch sử xác thực, các bảo tàng đã và đang biến nghệ thuật thành công cụ quan trọng để khám phá và hiểu biết về những thời đại đã qua, những sự kiện lịch sử cụ thể. Sau cùng, cùng với các yếu tố văn bản, tư liệu và hiện vật sưu tầm, sự cộng hưởng của nghệ thuật sẽ làm nổi bật một tầm nhìn hợp tác, nơi vẻ đẹp thẩm mỹ và nghiên cứu lịch sử hòa quyện vào nhau, giúp công chúng thấu hiểu hơn những khía cạnh phức tạp trong câu chuyện của nhân loại./.