Chu Văn An - người thầy mẫu mực của đất Thăng Long

Chu Văn An tên hiệu là  Tiửu ẩn, tên chữ là  Linh Triệt, người là ng Văn Thôn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Аà m (nay là  huyện Thanh Trì - Hà  Nội). Theo thần tích đình là ng Thanh Liệt, nơi thử ông là m thà nh hoà ng, thì ông sinh năm Nhâm Thìn (1292) và  mất năm Canh Tuất (1370).

Chu Văn An ngay từ hồi còn trẻ đã nổi tiếng là  một người cương trực, sử­a mình trong sạch, không cầu danh lợi, chỉ ở nhà  đọc sách. Khi thi đỗ Thái học sinh, ông không ra là m quan, mà  trở vử mở trường dạy học ở quê nhà . Học trò nhiửu nơi tìm đến theo học rất đông. Trong số môn đệ ông có nhiửu người thà nh đạt, thi đỗ ra là m quan to trong triửu như Phạm Sư Mạnh, Lê Quát khi vử thăm thầy vẫn giữ lễ, được thầy nói chuyện ít lời thì rất lấy là m mừng. Có những học trò cũ không tốt, ông thẳng thắn quở trách, thậm chí quát mắng không cho gặp. Tính nghiêm nghị, tư cách thanh cao và  học vấn sâu rộng là m cho tiếng tăm ông ngà y cà ng lan xa. Аức độ và  uy tín của ông như vậy, khiến cho học trò đến theo học cà ng nhiửu.

Một huyửn thoại vẫn được lưu truyửn nói vử ngôi trường và  nhân cách, đạo đức của ông như sau: "Tương truyửn khi Chu Văn An mở trường dạy học ở quê nhà , có nhiửu học trò tìm đến theo học. Trong số nà y có một người sáng nà o cũng đến thật sớm nghe giảng. Thầy dạy khen là  chăm chỉ nhưng không rõ tông tích ở đâu. ông bèn cho người dò xem thì cứ đến khu đầm Аại (khu đầm lớn hình và nh khuyên, nằm giữa các là ng Аại Từ, Tứ Kử³, Huử³nh Cung) thì biến mất. à”ng biết là  thần nước.

Gặp lúc đại hạn kéo dà i, giảng bà i xong ông tụ tập các trò lại hửi xem ai có tà i thì là m mưa giúp dân, giúp thầy. Người học trò kử³ lạ trước có vẻ ngần ngại, sau đứng ra xin nhận và  nói với thầy: "Con vâng lời thầy là  trái lệnh Thiên đình, nhưng con cứ là m để giúp dân. Mai kia nếu có chuyện gì không hay, mong thầy chu toà n cho". Sau đó người nà y ra giữa sân lấy nghiên mà i mực, ngử­a mặt lên trời khấn và  lấy bút thấm mực vẩy ra khắp nơi. Vẩy gần hết mực, lại tung cả nghiên lẫn bút lên trời. Lập tức mây đen kéo đến, trời đổ mưa một trận rất lớn.

Аêm hôm ấy có tiếng sét và  đến sáng thấy thuồng luồng nổi lên ở đầm. Chu Văn An được tin khóc thương luyến tiếc rồi sai học trò là m lễ an táng, nhân dân các là ng lân cận cũng đến giúp sức và  sau nhớ công ơn bèn lập đửn thử. Nay vẫn còn dấu vết mộ thần. Theo truyửn thuyết, chỗ nghiên mực bị ném rơi xuống đã biến thà nh đầm nước lúc nà o cũng đen, nên thà nh tên là  Đầm Mực. Quản bút rơi xuống là ng Tả Thanh Oai biến là ng nà y thà nh một là ng văn học quê hương của Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm... Trong đửn thử thần còn đôi câu đối khá tiêu biểu ghi lại sự tích nà y:

Bà n thử người thầy mẫu mực Chu Văn An trong Văn Miếu

Mặc nghiễn khởi tường vân, nhất bút lực hồi thiên tự thuận/ Chu đình lưu hóa vũ, thiên trù vọng thiếp địa phồn khô.

( Mây là nh từ nghiên mực bay lên, một ngọn bút ra công trời thuận theo lẽ phải.

Mưa tốt giữa sân son đổ xuống, nghìn cánh đồng đội nước, đất nẻ trổ mùa hoa).

(Chu đình có hai nghĩa: sân son và  sân họ Chu, chỉ Chu Văn An).

Câu chuyện trên đây chỉ là  một giai thoại vử Chu Văn An để nói rằng tà i đức của họ Chu có sức mạnh cảm hóa được cả quỷ thần. Tuy nhiên, qua đó cũng thấy được đức độ của Chu Văn An lúc đương thời là  rất lớn.

Аến đời vua Trần Minh Tông, ông được mời và o là m tư nghiệp ở Quốc Tử­ Giám để dạy thái tử­ học. à”ng đã cùng với Mạc Аĩnh Chi, Phạm Sư Mạnh, Nguyễn Trung Ngạn tham gia và o công việc củng cố triửu đình lúc đó đang đi dần và o con đường khủng hoảng, suy thoái. Аến đời Dụ Tông, chính sự cà ng thối nát, bọn gian thần nổi lên khắp nơi. Chu Văn An nhiửu lần can ngăn Dụ Tông không được, bèn dâng sớ xin chém bảy kẻ nịnh thần, đửu là  người quyửn thế được vua yêu. Аó là  Thất trảm sớ nổi tiếng trong lịch sử­. Nhà  vua không nghe, ông bèn "treo mũ ở cử­a Huyửn Vũ" rồi bử quan vử ở ẩn tại núi Phương Sơn thuộc là ng Kiệt Аắc, huyện Chí Linh (Hải Hưng) lấy hiệu là  Tiửu ẩn (người đi ẩn hái củi). Sau ông mất tại đó.

Khi ông mất, vua Trần đã dà nh cho ông một vinh dự lớn bậc nhất đối với một trí thức là  được thử ở Văn Miếu. Vua còn ban tặng tên thụy cho ông là  Văn Trinh.

Ngà y nay, để tưởng nhớ tới đạo đức và  sự nghiệp của ông, nhân dân Thủ đô đã lấy tên ông để đặt tên cho một đường phố và  một trường trung học lớn của Hà  Nội. Аó là  phố Chu Văn An và  Trường phổ thông Trung học Chu Văn An. Phố Chu Văn An, nguyên là  đại lộ Van Vôlenhôven thời Pháp thuộc, đi từ đường Аiện Biên Phủ đến phố Nguyễn Thái Học. Còn trường trung học Chu Văn An nằm trên đường Thụy Khuê ngay ven Hồ Tây, nơi lưu truyửn những giai thoại và  truyửn thuyết cổ xưa.

Trường nà y nguyên trước là  Trường cao đẳng tiểu học Bảo hộ (collège du protectorat) do thực dân Pháp lập từ năm 1907 để chống lại phong trà o Аông kinh nghĩa thục, nhưng nhân dân ta thường vẫn quen gọi là  Trường Bưởi. Năm 1945, các nhà  giáo và  nhân dân Hà  Nội đã nhất trí chọn tên nhà  giáo dục mẫu mực Chu Văn An đặt tên cho trường.