Bảo tồn nghệ thuật sân khấu truyửn thống

Аể rồi sau đó các nghệ sử¹ lại ngơ ngác và  lo toan trước miếng cơm manh áo hà ng ngà y bởi sự vắng lặng đến côi cút của sân khấu truyửn thống (SKTT).

Bảo tồn như thế nà o, và  để là m gì?

Bởi lẽ, bảo tồn theo chủ trương cần giữ lại những hồn cốt nguyên bản của những tác phẩm và  là n điệu cổ truyửn. Nghĩa là  các nhà  hát cần phải tập trung dà n dựng lại những pho kinh điển nhất như Quan âm thị kính, Súy Vân giả dại, Lưu Bình Dương Lễ, Tấm Cám (chèo), Quang Trung, Lử­a Diên Hồng, Tấm vóc Аại Hồng... (cải lương), Trưng nữ vương, Triệu Trinh Nương, Nghêu, Sò, ốc, Hến... (tuồng).

Bảo tồn sân khấu truyửn thống: Аâu là  phương án khả thi?

Nhưng chuyện không thể không bà n đến là  dà n dựng xong sẽ trình diễn ở đâu và  cho ai? Thì hỡi ôi có người đã phải thốt lên rằng: Tồn kho. Bởi đó là  thực tế. Khán giả quay lưng, họa may chăng đôi khi có thể đem chúng đi đối ngoại và  để chứng minh cho việc giữ gìn bản sắc dân tộc là  đúng đắn.

Trao đổi, NSƯT Vũ Аức à, Trưởng đoà n chèo Hải Phòng đã nói: Không nên bảo thủ. Bảo tồn giá trị nghệ thuật dân tộc nên phù hợp với tiết tấu sôi động của nửn công nghiệp mới.

Trước đây, cố nghệ sĩ Tống Phước Phổ, người đã dà nh cả cuộc đời mình cho sự nghiệp phát triển nghệ thuật tuồng, đã kịch liệt chống lại quan điểm cho rằng, cần xếp tuồng và o viện bảo tà ng. Nhưng ông cũng nhấn mạnh, cần phải sáng tạo, trên cái nửn nghệ thuật đầy ước lệ của tuồng, để có những tác phẩm mới hấp dẫn theo loại hình sân khấu cung đình nà y. Như vậy Bảo tồn không có nghĩa là  nệ cổ, bất biến. Nhiửu tiết mục nâng cao và  phát triển thà nh công phải kể đến ở Tuồng có Аử Thám, à”-ten-lô, còn ở nghệ thuật Chèo thì có Bà i ca giữ nước, Nà ng XITA.

NSƯT Thúy Mùi, giám đốc Nhà  hát chèo Hà  Nội cũng lắc đầu tử ra e ngại nếu cứ đem cái nguyên bản cổ bà y lên giữa bà n dân thiên hạ. Nhắc đến các nghị quyết TƯ vử vấn đử nà y chị tâm sự: Hay thì hay thật đấy. Tuyệt vời thực sự tuyệt vời. Giá trị nghệ thuật của ông cha thật cao quý nhưng để thu hút người xem trong giai đoạn nà y cần phải tìm ra một trình thức mới cho đắc dụng.

Аể thực hiện chủ trương nà y, Nhà  hát Chèo Hà  Nội có dự án: Bảo tồn giá trị nghệ thuật chèo truyửn thống Hà  Nội (kéo dà i trong 5 năm 2006-2010), trong đó có việc khôi phục 3 vở chèo cổ Quan âm Thị Kính, Trương Viên, Lưu Bình Dương Lễ

Nhà  hát chèo Hà  Nội có dự án khôi phục các vở chèo cổ (ảnh minh họa)

Nhưng theo chị, đây chỉ là  việc hoạt động cho chương trình chà o mừng ngà y lễ lớn 1000 năm Thăng Long-Hà  Nội. Nhưng sau đó... thì chưa biết để là m gì!

Thật khó tưởng tượng được rằng trong những Show ca nhạc, có ca sĩ nhận tới cát xê 10 triệu đồng, thì trong khi đó nghệ sử¹ chèo được phát bồi dườ¡ng chỉ có 10 ngà n đồng một đêm diễn. Ấy là  chưa nói đến những đêm diễn chèo ngà y cà ng ít khán giả là m cho sự hưng phấn sáng tạo nghệ thuật của nghệ sử¹ ngà y cà ng mai một.

Nhắc đến chuyện nà y quả thực nhiửu người thấy áy náy, nhưng đó là  một thực tế. Do vậy để khán giả đến và  yêu nghệ thuật truyửn thống đòi hửi sự đổi mới hết sức gấp rút của các đơn vị nghệ thuật. Tất nhiên, sự đầu tư của Nhà  nước không thể thiếu cho sự nghiệp nà y. Mới đây trong hồ sơ Di sản quan họ trình lên UNESCO, để xin được công nhận là  di sản văn hóa TG, đã được các nhà  chuyên môn cùng các nghệ nhân trao đổi. Họ cũng đã nêu ra sự lúng củng vử chuyện bà i bản cổ và  để đến với đời sống những là n điệu ấy cũng phải tìm đến cái phát triển và  chỉ cần giữ cho được cái hồn quan họ.

NSƯT Thúy Mùi cũng đã nêu ra ý kiến: Giữ cho được lòng bản chèo, nhưng phải mang hơi thở hiện đại. Bảo tồn giữ gìn bản sắc, hồn chèo để là m nửn tảng cho sự phát triển. Аó là  bảo tà ng sống.

Liệu có đánh trống bử dùi?

Ngoà i sự trải nghiệm và  những nỗi niửm trăn trở của những nghệ sĩ các bộ môn sân khấu truyửn thống, còn có các tổ chức nghệ thuật tự phát. Trong đó đáng kể là  Trung tâm Giai điệu VN, Công ty Du lịch cổ phần: Du lịch văn hóa dân tộc VN, hoặc một số tổ chức xã hội hóa sân khấu ở TP HCM là  hoạt động có hiệu quả. Nhưng hầu hết những tiết mục nhử lẻ, đôi khi để phù hợp với thị hiếu và  hà nh trình của khách du lịch, các nghệ sĩ đã phải thêm, bớt là m sao bán sản phẩm được thuận lợi nhất. Cũng với những bà i bản cổ, điệu múa cổ, trích đoạn cổ, các nghệ sử¹ đã biến báo thà nh hà ng hóa. Lẽ dĩ nhiên hà ng hóa dịch vụ nà y không thể nói đã được gìn giữ bảo tồn một cách chuẩn mực. Hay thì có thể rất hay, hấp dẫn, nhưng đã bị méo mó đi ít nhiửu.

Từ 2001 rộ lên dự án Sân khấu học đường (ảnh minh họa)

Từ năm 2001, rộ lên một dự án Sân khấu học đường. Xem ra việc bảo tồn bằng cách truyửn thông giáo dục trong nhà  trường có kết quả hữu hiệu nhất định. Với những hy vọng sẽ biến cái không thể thà nh cái có thể trong tình trạng vắng khách hiện nay, việc đem sân khấu chèo đến tận bục giảng để diễn, để dạy, sẽ tạo nên một lớp khán giả trẻ yêu thích và  đến với sân khấu chèo một cách tích cực hơn. Với một dự án kéo dà i, tổ chức cho 18 tỉnh, thà nh phố triển khai và  có tới 55 trường tham gia.

Họ đã đúng vử chủ trương, nhưng với những giử ngoại khóa như vậy chỉ đem lại kết quả cái thiện chút ít cho đời sống của nghệ sử¹, chứ không hẳn đã tìm được khán giả đích thực. Các cháu coi đây là  một sinh hoạt văn hóa bổ ích cho học tập tác phẩm trong nhà  trường (Oan Thị Kính “ NV lớp 7). Với hình thức sinh hoạt theo kiểu cườ¡i ngựa xem hoa và  nếu trông cậy và o những tiết học nà y để biến các cháu trở thà nh khán giả yêu thích và  tìm đến sân khấu truyửn thống thì thật xa vời.

Họ nữa, kinh phí cho Dự án của giai đoạn 2006-2010 vẫn chưa thấy đâu. Ngay những người trong cuộc còn nhiửu phân vân và  cho rằng xã hội hóa dự án nà y rất khó có hiệu quả. Аiửu chứng minh hiển hiện là  trong cuộc tuyển sinh của trường АHSKАA, hay tin chỉ có rất ít em thi và o bộ môn tuồng, chèo, cải lương. Còn trong thực tế, các vở tuồng cổ rất nổi tiếng được tổ chức diễn phục vụ không bán vé tại rạp Hồng Hà  cũng khó kéo khán giả đến rạp.

Tuy vậy, ngay cả việc kết hợp nà y với dự án sân khấu học đường cũng không khẳng định được kết quả sâu sắc chủ trương Bảo tồn SKTT. Hơn nữa vì đây cũng chỉ hoạt động có đợt và  không đửu đặn. Vậy việc nà y cũng chả khác gì các nhà  quản lý gióng lên một hồi trống Bảo tồn rồi quẳng mất dùi trống ở đâu đó vì đã thấy mệt mửi...

Аừng để tồn kho!

Nói vậy, đụng đến cái hữu dụng cuối cùng của sự Bảo tồn nà y. Аến với khán giả và  đừng biến cái gia sản phi vật thể nà y trở thà nh hà ng hóa. Nếu chỉ nghĩ đến việc không bán được nó ắt sẽ ném và o kho. Mà  đây là  một công việc có ý nghĩa nhất khi đem cái giá trị nghệ thuật SKTT đến với sân đình và  đến với mặt bằng đời sống xã hội. Аem nó trở vử với đời sống với đúng nghĩa của nó.

Аồng thời với cách thức biến các nhà  văn hóa từ các là ng xã, thôn bản, phường, quận... trở thà nh sân chơi thấm đẫm hơi thở, hồn cốt của SKTT. Lẽ dĩ nhiên việc sân khấu hóa học đường cũng nên phát huy ở mức độ tối đa nhất. Chỉ có một thái độ trân trọng kiên nhẫn trong việc quảng bá SKTT với quan niệm xã hội hóa tích cực không vụ lợi mới mong đem lại hiệu quả bảo tồn sống trong tương lai.

Song song với những tác phẩm sân khấu truyửn thống, các  tác phẩm vử đử tà i hiện đại cũng cần phải nâng cao hình thức diễn xuất, lôi cuốn bởi những cao trà o sân khấu mới có thể hy vọng khán giả tìm đến. Nói vậy không thể vứt bử những bản sắc dị biệt của từng loại hình nghệ thuật dân tộc mà  vẫn phải giữ gìn cái Sắc thái kử³ diệu nhất của gia sản phi vật thể mà  ông cha ta đã để lại bao đời nay. Hy vọng còn ở phía trước, tuy đầy cam go, nhưng có thể tin ở bản lĩnh của nghệ sử¹ trước sự khốc liệt của sân khấu thị trường.