Báo chí cách mạng Việt Nam 100 năm đồng hành cùng dân tộc

Vũ khí tư tưởng của cách mạng

Ngay từ buổi đầu hình thành, báo chí cách mạng đã xác lập sứ mệnh lịch sử đặc biệt: làm vũ khí tuyên truyền, vận động, tổ chức và đấu tranh tư tưởng trong phong trào giải phóng dân tộc. Ra đời giữa lúc đất nước chìm trong ách thực dân phong kiến, báo chí cách mạng trở thành công cụ thông tin sắc bén, cổ vũ tinh thần yêu nước, giác ngộ chính trị và lan tỏa lý tưởng cách mạng tới quần chúng.

Cột mốc khai sinh báo chí cách mạng được đánh dấu bằng sự ra đời của báo Thanh Niên, số đầu tiên ra ngày 21/6/1925 tại Quảng Châu (Trung Quốc) do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập. Là cơ quan ngôn luận của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên - tổ chức tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam - báo Thanh Niên không chỉ truyền bá chủ nghĩa Mác -Lênin, cập nhật thời sự quốc tế mà còn khơi dậy tinh thần dân tộc và cổ vũ phong trào cách mạng trong nước. Báo Thanh Niên mở đường cho báo chí cách mạng ra đời, tạo nên binh chủng đặc biệt trên mặt trận tư tưởng vô sản, xác lập khuôn mẫu hoạt động báo chí lúc bấy giờ. Tiếp nối Thanh Niên, nhiều tờ báo và tạp chí như Kông nông, Lính kách mệnh, Hầm mỏ, Dân cày, Liềm, Búa liềm, Công hội đỏ, Lao động... lần lượt xuất hiện. Một đặc điểm độc đáo nổi bật của cách mạng Việt Nam thời kỳ đầu đó là hầu hết các lãnh tụ cách mạng đều kiêm luôn nhiệm vụ tổ chức làm báo, viết báo, xuất bản báo chí một cách xuất sắc. Tiêu biểu là các nhà báo - lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, các đồng chí Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Nguyễn Văn Cừ, Hà Huy Tập, Nguyễn Đức Cảnh…

Giai đoạn 1930 - 1945, báo chí cách mạng phát triển mạnh mẽ, gắn với các phong trào đấu tranh công - nông, Mặt trận Dân chủ Đông Dương và phong trào Việt Minh. Các tờ như Tranh đấu, Giải phóng, Tin tức, Bạn dân, Cờ giải phóng, Cứu quốc... trở thành tiếng nói của các tổ chức cách mạng, cổ vũ đấu tranh chống phát xít, chống Nhật, đòi dân sinh, dân chủ, hòa bình và độc lập dân tộc.

Sau thành công của Cách mạng Tháng Tám 1945 và sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, báo chí bước vào thời kỳ mới: bảo vệ chính quyền non trẻ, đấu tranh chống thù trong giặc ngoài, đồng hành kiến thiết đất nước theo hướng xã hội chủ nghĩa. Giai đoạn 1945 - 1975, báo chí tiếp tục phát huy vai trò cổ vũ kháng chiến, nâng cao nhận thức chính trị, kêu gọi đoàn kết toàn dân; là vũ khí tư tưởng sắc bén góp phần vào thắng lợi của hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ. Bên cạnh các ấn phẩm báo in như Cứu quốc, Sự thật, Quân đội nhân dân, Văn nghệ, Bạn dân, Vệ quốc quân… sự ra đời của Đài Tiếng nói Việt Nam, Thông tấn xã Việt Nam, Truyền hình Việt Nam trong những năm tháng chiến tranh đã đánh dấu bước trưởng thành quan trọng của báo chí cách mạng.
Không chỉ chiến đấu bằng ngòi bút và trang viết, báo chí cách mạng còn trực tiếp góp sức người cho các mặt trận kháng chiến. Hàng nghìn nhà báo đã trở thành chiến sĩ, trong số đó, hàng trăm người đã anh dũng hy sinh để lại những trang bản thảo, ảnh tư liệu, trang nhật ký thấm máu đào. Những nhà báo - chiến sĩ như Thúc Tề, Trần Kim Xuyến, Nguyễn Bình Khuôn, Chu Cẩm Phong, Lê Anh Xuân... đã góp phần “làm nên mùa xuân cách mạng”, khắc tên mình vào lịch sử dân tộc bằng máu xương và ngòi bút can trường.
Báo chí cách mạng giai đoạn 1945 - 1975 thực sự là “binh chủng đặc biệt” trên mặt trận tư tưởng văn hóa. Nhiều tác phẩm báo chí trở thành “lời hịch cách mạng”, “tiếng gọi non sông”, thúc giục đồng bào cả nước vùng lên chiến đấu, tạo sức mạnh đoàn kết dân tộc. Sự gắn bó mật thiết giữa báo chí và đời sống cách mạng trong giai đoạn này là nền tảng vững chắc cho sự phát triển của báo chí Việt Nam trong thời kỳ đổi mới sau này.

Đồng hành cùng đổi mới và xây dựng đất nước

Sau đại thắng mùa Xuân năm 1975, đất nước bước vào thời kỳ thống nhất và xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm vi cả nước. Trong bối cảnh mới, báo chí cách mạng tiếp tục khẳng định vai trò trụ cột trên mặt trận tư tưởng văn hóa, đồng hành với công cuộc kiến thiết đất nước, từng bước mở rộng nội dung phản ánh từ chính trị, kinh tế đến các lĩnh vực xã hội, khoa học, văn học nghệ thuật, đời sống thường nhật… với tinh thần đổi mới mạnh mẽ từ nội dung đến hình thức.

Thời kỳ đầu sau 1975, báo chí tập trung phản ánh công cuộc khắc phục hậu quả chiến tranh, thống nhất đất nước về tư tưởng và hành chính, cổ vũ phong trào thi đua lao động sản xuất, xây dựng đời sống mới. Dù còn gặp nhiều khó khăn về cơ sở vật chất, kỹ thuật in ấn, nguồn nhân lực, song báo chí đã kịp thời lan tỏa những giá trị nhân văn, tinh thần đoàn kết và lý tưởng xây dựng xã hội chủ nghĩa trong thời kỳ bao cấp.

Một bước ngoặt lớn của báo chí Việt Nam diễn ra từ năm 1986 khi Đảng khởi xướng đường lối đổi mới. Từ đây, báo chí không còn chỉ là công cụ tuyên truyền đơn thuần mà thực sự trở thành một kênh thông tin thiết yếu, một diễn đàn rộng mở của nhân dân, phản ánh chân thực, đa chiều các vấn đề kinh tế xã hội, góp phần hình thành tư duy đổi mới qua những câu chuyện thực tế, những “đốm sáng” trong lao động sản xuất của nhân dân. Đổi lại, chính sách đổi mới của Đảng đã mở ra cơ hội phát triển mạnh mẽ cho báo chí Việt Nam. Chỉ trong vòng hai thập niên sau đổi mới, nền báo chí nước nhà đã có những bước tiến vượt bậc về kỹ thuật công nghệ, quy mô ảnh hưởng và trình độ tác nghiệp. Ở một số lĩnh vực cụ thể, báo chí Việt Nam đã tiệm cận, thậm chí bắt kịp với trình độ hiện đại của báo chí khu vực và quốc tế.

Trong quá trình phát triển không ngừng của đất nước, báo chí ngày càng khẳng định vai trò to lớn và không thể thay thế trong đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội. Báo chí không chỉ là cầu nối quan trọng giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân, đảm nhiệm chức năng tuyên truyền, giải thích và vận động quần chúng thực hiện chủ trương, đường lối, chính sách mà còn là một “trường học lớn” góp phần nâng cao dân trí, mở rộng tầm nhìn quốc tế và định hướng chính trị - tư tưởng cho nhân dân trước những biến động ở trong nước cũng như trên thế giới.

Trên mặt trận đấu tranh chống tiêu cực, báo chí tiếp tục khẳng định vai trò tiên phong. Những người làm báo thực sự là những chiến sĩ dũng cảm không ngại khó khăn, hiểm nguy để phát hiện, vạch trần nhiều vụ việc sai phạm, tiêu cực trong xã hội. Qua đó, báo chí góp phần quan trọng trong việc ngăn chặn thiệt hại cho Nhà nước và nhân dân, đồng thời tạo hiệu ứng cảnh báo, giáo dục và lan tỏa giá trị tích cực trong xã hội.

Phát huy vai trò trong kỷ nguyên mới

Bước sang thế kỷ XXI, với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ truyền thông, báo chí cách mạng Việt Nam đã không ngừng đổi mới, thích ứng linh hoạt với môi trường số. Các nền tảng báo điện tử, truyền hình, mạng xã hội… đã trở thành công cụ hiệu quả giúp báo chí truyền tải thông tin nhanh chóng, chính xác, đồng thời mở rộng phạm vi ảnh hưởng đến công chúng trẻ, góp phần truyền cảm hứng, giáo dục thẩm mỹ và nâng cao nhận thức xã hội.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập, báo chí tiếp tục khẳng định vai trò là “người gác cổng” văn hóa tư tưởng, tích cực phản biện các biểu hiện lệch chuẩn thẩm mỹ, đấu tranh với suy thoái đạo đức xã hội, lan tỏa các giá trị Chân - Thiện - Mỹ. Nhiều cơ quan báo chí chủ động quảng bá tinh hoa văn hóa dân tộc ra thế giới thông qua các chuyên trang, chuyên mục về di sản, nghệ thuật đương đại, văn hóa truyền thống và các gương mặt nghệ sĩ, trí thức tiêu biểu. Báo chí cũng là lực lượng nòng cốt trong việc khơi dậy và phát huy sức mạnh văn hóa, con người Việt Nam. Thông qua việc phản ánh và cổ vũ những tấm gương người tốt, việc tốt, báo chí góp phần hun đúc tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc và khát vọng phát triển. Đồng thời, báo chí không ngừng đấu tranh với các hiện tượng phản cảm, bạo lực, lệch chuẩn trong đời sống xã hội, qua đó bảo vệ và nuôi dưỡng các giá trị đạo đức, nhân văn của dân tộc.

Trong dòng chảy sôi động của thời đại số, báo chí Việt Nam đã chủ động đổi mới cách tiếp cận công chúng, tận dụng hiệu quả các nền tảng số để lan tỏa giá trị văn hóa một cách sâu rộng. Những giá trị truyền thống như lòng yêu nước, tinh thần đoàn kết, ý chí kiên cường, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” được truyền tải sinh động qua từng dòng tin, bài viết, hình ảnh và video. Báo chí cũng thể hiện vai trò tiên phong trong việc phát hiện, tôn vinh nhân tố mới, sáng tạo mới, đặc biệt là trong việc khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, thịnh vượng. Trên từng trang báo, tinh thần đổi mới và ý chí vươn lên được thắp sáng, trở thành động lực thúc đẩy toàn xã hội phát triển.

Nhìn lại chặng đường 100 năm, có thể khẳng định: báo chí cách mạng Việt Nam luôn đồng hành cùng dân tộc qua những bước ngoặt lịch sử, là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng văn hóa của Đảng và nhân dân. Từ những tờ báo in thủ công trong điều kiện bí mật thời kỳ tiền khởi nghĩa đến hệ thống báo chí đa phương tiện hiện đại, báo chí cách mạng luôn giữ vững vai trò tuyên truyền đường lối cách mạng và lan tỏa giá trị văn hóa dân tộc.

Tuy nhiên, trước những biến động nhanh chóng của thời đại số và yêu cầu ngày càng cao từ sự nghiệp phát triển đất nước, báo chí cách mạng cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ để khẳng định vai trò tiên phong trong việc thực hiện khát vọng dân tộc. Theo đồng chí Nguyễn Trọng Nghĩa, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, để báo chí cách mạng phát triển đúng hướng trong kỷ nguyên mới, cần tiếp tục khẳng định vai trò của báo chí là công cụ tư tưởng văn hóa sắc bén của Đảng. “Càng trong bối cảnh mới với những biến động phức tạp của tình hình thế giới, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số, truyền thông đa nền tảng, trí tuệ nhân tạo thì càng phải giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng như một trục xuyên suốt, bảo đảm cho báo chí phát triển đúng hướng, góp phần giữ vững ổn định chính trị, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tạo đồng thuận xã hội và niềm tin của nhân dân vào sự nghiệp đổi mới”, đồng chí Nguyễn Trọng Nghĩa nhấn mạnh.

Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng đội ngũ nhà báo “bút sắc - lòng trong - tâm sáng”, thấm nhuần tinh thần phụng sự Tổ quốc và nhân dân. Song song đó, cần hoàn thiện thể chế, chính sách báo chí, kiến tạo môi trường phát triển lành mạnh; đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số. Việc xây dựng các cơ quan báo chí chuyên nghiệp, hiệu quả, gắn với cải cách bộ máy và hội nhập quốc tế là bước đi quan trọng. Đồng thời, báo chí cần tăng cường hiện diện trên mạng xã hội, chủ động làm chủ mặt trận thông tin xuyên biên giới, khẳng định thương hiệu và vị thế của báo chí Việt Nam trong dòng chảy truyền thông toàn cầu. Qua đó, góp phần quan trọng vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời đại mới.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách, Ủy ban Văn hóa Xã hội của Quốc hội cho rằng, báo chí cần đổi mới toàn diện về nội dung, hình thức và phương thức truyền thông để thích ứng linh hoạt với sự phát triển của công nghệ số và mạng xã hội. Đồng thời, trong bất cứ tình huống nào, báo chí cách mạng Việt Nam cũng phải kiên định với nhiệm vụ hàng đầu là bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, kiên định mục tiêu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Để làm được điều đó, việc tăng cường đào tạo đội ngũ người làm báo có bản lĩnh chính trị vững vàng, đạo đức trong sáng, giỏi chuyên môn nghiệp vụ, nhạy bén với công nghệ, thấm nhuần sứ mệnh văn hóa là yêu cầu sống còn. Song song với đó, báo chí Việt Nam cũng cần đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong lĩnh vực báo chí truyền thông để học hỏi kinh nghiệm, nâng cao trình độ, mở rộng không gian ảnh hưởng và lan tỏa giá trị Việt ra thế giới. Mỗi nhà báo, mỗi cơ quan báo chí không chỉ là người đưa tin mà còn là người thắp sáng niềm tin, truyền cảm hứng, khơi dậy khát vọng và trách nhiệm công dân trong lòng mỗi người dân Việt Nam./.