60 năm Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội: Dấu ấn sau một chặng đường

Từ những hạt nhân đầu tiên

Sau khi Trung đoàn Thủ đô rút khỏi Hà Nội vào tháng 2/1947, thành phố bước vào những năm tháng tạm chiếm. Hoạt động văn nghệ khi đó còn nhiều hạn chế, song đến khoảng năm 1950, cùng với sự trở về ngày càng đông của đội ngũ văn nghệ sĩ, đời sống báo chí, văn chương bắt đầu có những chuyển động đáng chú ý. Một số nhà báo vừa làm báo vừa sáng tác; nhiều tờ báo dành trang cho văn chương, tạo nên không gian hoạt động cho các cây bút trẻ.

Sau khi Thủ đô được tiếp quản năm 1954, các hoạt động văn hóa, văn nghệ từng bước được khôi phục và phát triển. Các đoàn sân khấu, cơ sở dạy nhạc, dạy họa được củng cố; phong trào văn nghệ nghiệp dư phát triển ở nhiều khu vực. Trong giai đoạn 1954 - 1966, khi Hội Văn nghệ Hà Nội chưa được thành lập, Sở Văn hóa Hà Nội đảm nhiệm việc vận động phong trào, đồng thời nhận được sự hỗ trợ của các cơ quan văn nghệ Trung ương.

Từ đây, những hạt nhân đầu tiên của đội ngũ sáng tác Hà Nội dần được tập hợp. Sở Văn hóa tổ chức Câu lạc bộ Sáng tác trẻ với khoảng 50 - 60 cộng tác viên, đồng thời ra mắt một số tờ như “Tiếng máy”, “Tiếng hát quê ta”, “Đường phố mới” (mỗi tờ từ 4 đến 8 trang khổ nhỏ, phát không cho cơ sở) giới thiệu ca dao, thơ, chuyện vui, phản ánh đời sống của nhân dân nội và ngoại thành. Ngoài ra, Sở còn tập hợp in 2 tập truyện ngắn “Mưa đêm”, “Ven sông Tô”; 3 tập “Người Hà Nội” cùng một số tập “Hồi ký Hà Nội” do Hoàng Cầm, Lê Bầu, Nguyễn Dậu tập hợp bản thảo, biên tập. Những hoạt động này không chỉ tạo môi trường sáng tác mà còn góp phần hình thành một lực lượng văn nghệ sĩ ngày càng đông đảo, đặt ra yêu cầu về một tổ chức nghề nghiệp có khả năng tập hợp, định hướng và thúc đẩy hoạt động sáng tác về Hà Nội.

Tháng 10/1966, Chi hội Văn nghệ Hà Nội chính thức được thành lập với khoảng 200 hội viên. Khoảng 2/3 là lực lượng sáng tác nghiệp dư, số còn lại là các văn nghệ sĩ chuyên nghiệp của Trung ương và Hà Nội. Từ lực lượng nòng cốt của Sở Văn hóa cùng sự hỗ trợ của các văn nghệ sĩ Trung ương, Chi hội từng bước xây dựng tổ chức, hình thành các bộ phận hoạt động chuyên môn.

Nhà văn Hoàng Quốc Hải nhớ lại, khi Chi hội ra đời, một bộ phận lực lượng sáng tác của Sở Văn hóa Hà Nội được điều chuyển về công tác trực tiếp tại Chi hội, trong đó có các cây bút Chu Hà, Lê Bầu, Huỳnh Tâm Chí... Nhằm định hướng và nâng cao chất lượng hoạt động sáng tác, Chi hội mời thêm một số nhà văn có uy tín từ Trung ương tham gia Ban chấp hành để dìu dắt phong trào, tiêu biểu là các nhà văn: Nguyễn Tuân, Tô Hoài, Kim Lân, Nguyễn Xuân Sanh, Anh Thơ, Hồ Phương, Nguyễn Kiên, Bùi Hạnh Cẩn, Bùi Huy Phồn, Huyền Kiêu, Bích Thuận, Mộng Sơn… Tổng thư ký đầu tiên của Chi hội là nhà thơ Nguyễn Xuân Sanh. Ban chấp hành Hội quy tụ nhiều tên tuổi đã thành danh trong giới văn chương, hội họa và sân khấu, mỹ thuật, âm nhạc…

Dấu ấn sau một chặng đường

Ngay trong những năm đầu thành lập, dù lực lượng còn mỏng, Chi hội Văn nghệ Hà Nội đã chú trọng cả hoạt động sáng tác và xuất bản. Tập Sáng tác Hà Nội - tiền thân của tạp chí Người Hà Nội ban đầu xuất bản mỗi quý một số, sau đó nâng lên hai tháng một số, trở thành một diễn đàn quan trọng của đội ngũ sáng tác Thủ đô.
Điểm đáng chú ý trong những năm đầu của Chi hội là công tác xây dựng đội ngũ được triển khai song song với hoạt động sáng tác. Trong khoảng 10 năm sau khi thành lập, hầu như năm nào Chi hội cũng tổ chức các lớp bồi dưỡng nghiệp vụ và trại sáng tác kéo dài từ một đến hai tháng. Đối tượng tham gia không chỉ có những người hoạt động văn nghệ chuyên nghiệp mà còn có công nhân trực tiếp sản xuất, cán bộ kỹ thuật, giáo viên và những người yêu thích văn học. Từ những hoạt động ấy, khoảng những năm 1970 - 1972, lực lượng sáng tác trẻ Hà Nội ngày càng đông đảo.

Trong những năm kháng chiến chống Mỹ và xây dựng chủ nghĩa xã hội, các trại bồi dưỡng sáng tác do Hội Văn nghệ Hà Nội tổ chức hằng năm đã góp phần hình thành đội ngũ sáng tác từ công nhân, nông dân, sinh viên và trí thức Thủ đô. Có thể kể tới đạo diễn Đoàn Trúc Quỳnh, nhà biên kịch Lưu Nghiệp Quỳnh, các nhà văn Tùng Điển, Đỗ Bảo Châu, Nguyễn Thị Vân Anh, Trần Hoàng Bách, Nguyên Anh, Lê Minh Khuê, Tô Hải Vân, Trần Văn Mỹ... Những truyện ngắn, truyện vừa, bút ký, ký sự của các tác giả này được in thường xuyên trên tập sáng tác Người Hà Nội. Một số tác phẩm được in thành sách như “Truyện ký Hà Nội” (Hội Văn nghệ Hà Nội, 1971), “Hà Nội 12 ngày đêm ấy” (Nxb Văn học, 1973); “Điều chưa nghĩ tới” (Nxb Tác phẩm mới, 1977) - tập truyện ngắn của 13 nhà văn hội viên viết về đề tài công nghiệp Hà Nội… Nhiều cây bút xuất hiện trên các ấn phẩm này cũng đã tạo nên một lớp tác giả mới và trở thành nguồn lực quan trọng cho hoạt động xuất bản của Chi hội.

Cùng với sáng tác văn học, Chi hội cũng đẩy mạnh sưu tầm, nghiên cứu văn hóa dân gian, thu hút nhiều nhà văn hóa, nhà trí thức tham gia như Bùi Văn Nguyên, Vũ Tuân Sán, Trần Quốc Vượng... Nhiều công trình được biên soạn, giới thiệu như “Danh nhân Hà Nội”, “Truyền thuyết ven hồ Tây”, “Ca dao ngạn ngữ Hà Nội”, “Hát cửa đình Lỗ Khê”...

Nhìn lại những thập niên ban đầu khi Chi hội Văn nghệ mới được xây dựng, nhà văn Tô Hoài - nguyên Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội đã nhận định: Khi Chi hội được hình thành, hoạt động trên các lĩnh vực văn học nghệ thuật ngày càng phát triển. Các hội thảo học thuật, lớp bồi dưỡng nghiệp vụ, câu lạc bộ, hoạt động xuất bản, triển lãm, biểu diễn sân khấu đã được triển khai. Những đề tài khoa học về văn nghệ cấp thành phố đã được công nhận, những giải thưởng văn học nghệ thuật của Hội Liên hiệp, giải thưởng Ủy ban trung ương Liên hiệp các hội Văn học nghệ thuật Việt Nam mà các hội viên đạt được chứng tỏ sự lớn mạnh của lực lượng văn học nghệ thuật Thủ đô. (“Những thành tựu văn học nghệ thuật Hà Nội và định hướng phát triển tới năm 2010”, Nxb Hà Nội, 1996)

Đó cũng là quá trình Hội từng bước khẳng định vai trò là nơi tập hợp văn nghệ sĩ, đồng thời tạo dựng môi trường nuôi dưỡng sáng tác, phát hiện và bồi dưỡng tài năng. Từ tổ chức ban đầu, lực lượng văn nghệ sĩ Hà Nội dần trưởng thành cả về số lượng và chất lượng; nhiều tác phẩm, công trình nghiên cứu về văn hóa, con người và đời sống Thủ đô được hình thành, góp phần tạo nên diện mạo riêng của văn học nghệ thuật Hà Nội.

Đến Đại hội lần thứ VII, tổ chức vào tháng 12/1990, Hội Văn nghệ Hà Nội được nâng lên thành Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội. Các phân hội được tổ chức lại thành các hội chuyên ngành. Đây là bước phát triển quan trọng, đánh dấu sự chuyển đổi từ một hội văn nghệ với quy mô ban đầu thành tổ chức liên hiệp có khả năng tập hợp đội ngũ sáng tạo trên nhiều lĩnh vực.

Từ khoảng 200 hội viên ban đầu, sau 60 năm xây dựng và phát triển, Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội hiện quy tụ hơn 4.500 văn nghệ sĩ thuộc 9 hội chuyên ngành: Hội Nhà văn, Hội Mỹ thuật, Hội Nhiếp ảnh, Hội Điện ảnh, Hội Sân khấu, Hội Âm nhạc, Hội Nghệ sĩ Múa, Hội Kiến trúc sư và Hội Văn nghệ dân gian.

Sự phát triển về tổ chức đi cùng với sự trưởng thành của đội ngũ văn nghệ sĩ. Trong số các hội viên của Hội có nhiều văn nghệ sĩ lớn của đất nước; nhiều người đã được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật. Nhiều hội viên của các hội chuyên ngành Hà Nội đồng thời là hội viên các hội chuyên ngành Trung ương. Sự gắn kết này tạo điều kiện để văn nghệ sĩ Thủ đô vừa phát huy thế mạnh tại địa phương, vừa tham gia vào đời sống văn học nghệ thuật cả nước.

Nhà thơ Bằng Việt - nguyên Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội nhận định, sau 60 năm xây dựng và phát triển, văn học nghệ thuật Thủ đô đã đạt nhiều thành tựu trên các lĩnh vực. Những thành tựu ấy hiện diện khá rõ nét qua các chặng đường lịch sử, gắn với những thời kỳ có nhiều chuyển biến của Thủ đô và đất nước, như những năm đầu sau ngày Thủ đô giải phóng (1954 - 1955), thời kỳ khởi đầu cuộc kháng chiến chống Mỹ (1965 - 1967), chiến thắng B.52 “Điện Biên Phủ trên không” (1972), thời kỳ thống nhất đất nước (1975 - 1976) và đặc biệt là công cuộc Đổi mới từ năm 1986.

Có thể nhìn thấy dấu ấn của đội ngũ ấy qua những sáng tác trên nhiều lĩnh vực: văn học, âm nhạc, mỹ thuật, nhiếp ảnh, sân khấu, múa, điện ảnh, kiến trúc, văn nghệ dân gian. Mỗi lĩnh vực đều có những gương mặt, tác phẩm ghi dấu ấn riêng, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của Hà Nội. Nhiều sáng tác vượt ra ngoài phạm vi một thời điểm hay một không gian, trở thành những giá trị được công chúng ghi nhận, đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh Thủ đô và văn hóa Việt Nam. Đáng chú ý, đội ngũ văn nghệ sĩ Hà Nội không chỉ phản ánh đời sống mà còn góp phần lưu giữ ký ức đô thị, phát hiện những biến chuyển của xã hội và đặt ra những vấn đề mới của con người đương đại. Sự đa dạng trong đề tài, phong cách và phương thức sáng tạo cho thấy sức sống, vai trò của văn học nghệ thuật Thủ đô trong việc bồi đắp bản sắc và đời sống tinh thần của người Hà Nội.

Có được những thành tựu đó, không thể không nhắc tới tinh thần đoàn kết, ý thức trau dồi nghề nghiệp và trách nhiệm của các văn nghệ sĩ. Bên cạnh các thế hệ đi trước, nhiều tác giả trẻ đang tiếp tục tìm tòi, đổi mới phương thức sáng tạo, hướng tới những giá trị chân - thiện - mỹ, đồng thời từng bước hội nhập và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc.

Kỳ vọng cho chặng đường mới

Song hành với sự phát triển của tổ chức và đội ngũ, văn học nghệ thuật Thủ đô đang có thêm những cơ hội để mở rộng không gian sáng tạo và kết nối với đời sống văn hóa của thành phố. Việc Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO mở thêm không gian để các lĩnh vực sáng tạo phát triển, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với đội ngũ văn nghệ sĩ trong việc tạo ra những sản phẩm có giá trị nghệ thuật, có khả năng kết nối với cộng đồng và quảng bá hình ảnh Thủ đô.

Bên cạnh đó, định hướng phát triển công nghiệp văn hóa cũng mở ra thêm những lĩnh vực hoạt động gắn với sáng tạo nghệ thuật như điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, nhiếp ảnh, mỹ thuật, triển lãm, thủ công mỹ nghệ truyền thống... Đây vừa là cơ hội để văn nghệ sĩ mở rộng không gian sáng tạo, vừa đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức hoạt động, tăng cường kết nối giữa sáng tác nghệ thuật với đời sống xã hội.

Để văn học nghệ thuật Thủ đô “bắt nhịp” với sự chuyển mình của Thủ đô trong hành trình mới, theo NSND Trần Quốc Chiêm, văn học nghệ thuật Thủ đô cần tiếp tục đổi mới, bám sát hiện thực sôi động của thành phố, khẳng định những giá trị tích cực, cổ vũ nhân tố mới và những thành tựu mới. Xu hướng chuyên nghiệp hóa cũng cần được đẩy mạnh, qua đó góp phần vào sự nghiệp đổi mới và phát triển của Thủ đô, đất nước.

60 năm là một dấu mốc quan trọng và cũng là dịp để nhìn lại chặng đường đã đi qua. Bên cạnh những thành tựu, văn học nghệ thuật Thủ đô vẫn còn những hạn chế. Công tác quản lý nhà nước trong lĩnh vực này còn những bất cập; hạ tầng cơ sở, hạ tầng kỹ thuật chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu phát triển của văn học nghệ thuật. Đội ngũ văn nghệ sĩ kế cận chưa thật sự dồi dào, trong khi nguồn lực đầu tư cho văn học nghệ thuật vẫn còn hạn chế so với yêu cầu và vị thế của Hà Nội - trung tâm văn hóa lớn của cả nước. Những vấn đề đó đặt ra yêu cầu về một giai đoạn phát triển mới, trong đó không chỉ củng cố tổ chức mà còn phải tạo thêm điều kiện để văn nghệ sĩ sáng tạo, công chúng tiếp cận tác phẩm và các giá trị văn hóa được lan tỏa rộng hơn.

Theo định hướng của Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội, trong giai đoạn đến năm 2031, tầm nhìn đến năm 2045, Hội sẽ tập trung đổi mới tư duy và phương thức lãnh đạo, chỉ đạo; nâng cao nhận thức, trách nhiệm của cấp ủy, tổ chức Đảng và người đứng đầu đối với công tác văn học nghệ thuật; đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước và quan tâm bố trí nguồn lực cho lĩnh vực này. Cùng với đó là thúc đẩy nghiên cứu lý luận, phê bình; phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý, tham mưu trong lĩnh vực văn học nghệ thuật; rà soát, hoàn thiện cơ chế, chính sách; tiếp tục củng cố tổ chức Hội theo hướng thống nhất, tinh gọn, chuyên nghiệp, hiệu quả. Công tác tuyên truyền, quảng bá tác phẩm và giao lưu, hợp tác quốc tế cũng được xác định là những hướng cần tăng cường, trên cơ sở vừa giữ gìn bản sắc dân tộc, vừa nâng cao khả năng hội nhập…

60 năm qua, những thành quả mà các thế hệ văn nghệ sĩ đã đạt được chính là nền tảng để Hội bước vào chặng đường mới - một chặng đường đòi hỏi sức sáng tạo, trách nhiệm nghề nghiệp và khả năng thích ứng trước những thay đổi nhanh chóng của đời sống đô thị. Từ những giá trị đã được gây dựng qua sáu thập niên, hy vọng rằng các văn nghệ sĩ Thủ đô sẽ có thêm nhiều tác phẩm giàu giá trị tư tưởng và nghệ thuật, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của Hà Nội…, qua đó tiếp tục khẳng định vai trò của văn học nghệ thuật trong hành trình phát triển của Thủ đô./.