Xác lập mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo

Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đã tổ chức Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 với chủ đề “Mô hình phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”.

Đây là sự kiện quan trọng nhằm xác lập luận cứ khoa học cho chiến lược phát triển đất nước giai đoạn 2026-2030 và tầm nhìn xa hơn, trong bối cảnh thế giới đang biến đổi nhanh chóng và sâu sắc.

Phát biểu tại diễn đàn, PGS TS Nguyễn Đức Minh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh: việc lựa chọn mô hình phát triển hiện nay không còn là bài toán cân nhắc giữa tăng trưởng theo “chiều rộng” hay “chiều sâu”. Vấn đề cốt lõi là sự chuyển dịch mang tính căn bản và toàn diện trên toàn bộ hệ sinh thái phát triển.

Theo PGS.TS Nguyễn Đức Minh, mô hình mà Việt Nam đang hướng tới và nỗ lực xây dựng là nền kinh tế dựa trên nền tảng khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Thực tế lịch sử trong một thập kỷ qua đã chứng minh: những nền kinh tế nhanh chóng nắm bắt và làm chủ làn sóng công nghệ đã có sự bứt phá mạnh mẽ.

Ngược lại, những quốc gia chậm chân hoặc không kịp thích ứng với sự thay đổi này đang phải đối mặt với tình trạng tăng trưởng chậm lại và nguy cơ tụt hậu ngày càng rõ rệt. Do đó, việc đặt khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào trung tâm của chiến lược quốc gia không chỉ là giải pháp tình thế mà là quan điểm xuyên suốt, đã được thể hiện rõ nét trong các văn kiện của Đảng và chính sách pháp luật của Nhà nước.

Một điểm nhấn quan trọng trong mô hình phát triển mới là sự khẳng định vị thế của con người. Dù công nghệ là công cụ thúc đẩy, nhưng con người và văn hóa mới chính là nguồn lực nội sinh đóng vai trò trung tâm.

Phải đặt con người vào vị trí trung tâm, coi con người vừa là động lực, vừa là mục tiêu cao nhất của sự phát triển. Sự kết hợp giữa sức mạnh công nghệ hiện đại và giá trị văn hóa, con người Việt Nam sẽ tạo ra một mô hình phát triển bền vững, mang đậm bản sắc và sức cạnh tranh riêng biệt trên trường quốc tế.

Theo đề xuất, mô hình phát triển cần được xây dựng từ “lõi” là triết lý phát triển, trả lời ba câu hỏi căn bản: Làm cái gì, vì ai và hướng đến điều gì. Trên nền tảng đó, mô hình mở rộng sang các động lực và cuối cùng là các trụ cột cụ thể. Các “lát cắt” của mô hình có thể bao gồm: kinh tế, xã hội, quốc phòng – an ninh, môi trường, đối ngoại, văn hóa và quản trị quốc gia.

Tuy nhiên, TS Nguyễn Đức Hiển cũng lưu ý rằng việc xác định các thành tố mới chỉ là bước khởi đầu. Thách thức lớn nằm ở việc kết nối chúng thành một hệ thống logic, mạch lạc và khả thi trong thực tiễn. Ông cũng chỉ ra một số vấn đề cần tiếp tục làm rõ nhằm tránh sự mơ hồ trong cách tiếp cận, như việc xác định vai trò của mô hình “kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” trong tổng thể mô hình phát triển.

Trong lĩnh vực quốc phòng – an ninh, dù khoa học công nghệ đóng vai trò quan trọng, nhưng không thể thay thế bản chất của nền quốc phòng toàn dân. Tương tự, trong đối ngoại, công nghệ là công cụ hỗ trợ chứ không phải là toàn bộ con đường. Điều này cho thấy yêu cầu tích hợp công nghệ cần được thực hiện linh hoạt, phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực, tránh cách tiếp cận cơ học hoặc hình thức.

Theo GS.TS Trần Thị Vân Hoa, mô hình này thực chất là quá trình “chuyển đổi kép”, bao gồm chuyển đổi số và chuyển đổi xanh – hai trụ cột quan trọng để hướng tới tăng trưởng bền vững và nâng cao chất lượng phát triển.

Đại hội XIV của Đảng đã xác định ba đột phá chiến lược gồm hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và xây dựng hạ tầng hiện đại. Trong đó, thể chế được coi là “đột phá của đột phá”, giữ vai trò quyết định trong việc khơi thông nguồn lực và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Cùng với đó, yêu cầu phát triển nguồn nhân lực cho các lĩnh vực công nghệ cao như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bán dẫn và năng lượng sạch được đặt ra cấp thiết. Đây là yếu tố then chốt nhằm nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia trong kỷ nguyên số.

GS.TS Trần Thị Vân Hoa đề xuất sáu nhóm giải pháp trọng tâm, bao gồm: đẩy mạnh đầu tư cho khoa học công nghệ và nghiên cứu – phát triển; hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường; thúc đẩy chuyển đổi số và chuyển đổi xanh; phân bổ nguồn lực hiệu quả; bảo đảm phát triển bền vững; và nâng cao năng lực hội nhập quốc tế.

Cùng bàn về chuyển đổi mô hình tăng trưởng, PGS.TS. Trần Đình Thiên, Thành viên Hội đồng tư vấn chính sách của Thủ tướng phân tích, kinh nghiệm quốc tế cho thấy thu hút đầu tư nước ngoài cần đi cùng việc tạo không gian phát triển cho doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước, đồng thời xây dựng cơ cấu công nghiệp nhiều tầng và hình thành lực lượng doanh nghiệp quốc gia đủ sức dẫn dắt. Việc phát triển các tập đoàn kinh tế lớn cần đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa khu vực kinh tế nhà nước và khu vực tư nhân, với cách ứng xử bình đẳng, nhất là trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu gia tăng.

Trong bối cảnh chủ nghĩa bảo hộ quay trở lại và nền kinh tế đứng trước thế “lưỡng nan” khi phụ thuộc vào các chuỗi giá trị lớn, PGS.TS. Trần Đình Thiên cho rằng Việt Nam cần nâng cao năng lực tham gia chuỗi sản xuất toàn cầu, đặc biệt thông qua các tập đoàn công nghệ cao. Điều này đòi hỏi phải đồng thời phát triển hạ tầng số và nguồn nhân lực hiện đại, gắn với cải cách giáo dục theo hướng tích hợp công nghệ và trí tuệ nhân tạo.

Ở góc độ thể chế, PGS.TS. Trần Đình Thiên nhấn mạnh cần bảo đảm “bình đẳng về tư cách, khác biệt về chức năng” giữa các thành phần kinh tế, giảm phân biệt đối xử và nâng vị thế khu vực tư nhân. Trọng tâm không phải là tăng vốn mà là nâng hiệu quả sử dụng vốn và khắc phục tình trạng lãng phí nguồn lực, từ cơ hội hội nhập, nhân lực khoa học công nghệ đến các dự án chậm triển khai và hạn chế trong cơ chế ra quyết định.

Cũng tại Diễn đàn, các chuyên gia thống nhất rằng, chuyển đổi mô hình tăng trưởng trong giai đoạn tới cần gắn với chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, dựa trên các trụ cột gồm thể chế hiện đại, khoa học công nghệ, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao. Đồng thời, cần hình thành thị trường dữ liệu quốc gia, phát triển kinh tế dữ liệu và đầu tư có trọng tâm vào các công nghệ chiến lược gắn với chuỗi giá trị toàn cầu.

Các ý kiến cũng nhấn mạnh vai trò của khu vực kinh tế tư nhân, đặc biệt là các tập đoàn lớn, trong việc dẫn dắt công nghệ lõi và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Với những định hướng này, việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng cho một giai đoạn phát triển mới của nền kinh tế.