Hồ Gươm - Dấu ấn văn hóa và kiến trúc

Lịch sử:

Ngay từ thời kử³ thực dân, người Pháp đã bắt đầu có những hoạt động nhằm nâng cao giá trị của địa điểm nà y, thông qua việc áp dụng kinh nghiệm quy hoạch đô thị hiện đại. Họ nạo vét hồ, kè bử, trồng cây, lồng ghép hồ và o những vườn cây, quảng trường, để tạo ra cho chúng những chức năng mới.

Tất cả ban đầu đửu chỉ nhằm phục vụ cho người Pháp, sau đó mới dần được mở rộng cho đông đảo quần chúng nhân dân. Và o đầu những năm giải phóng, Hồ Gươm thuần túy chỉ là nơi dạo mát của người Hà Nội, nơi nghỉ chân ăn kem của một và i người từ nông thôn ra, và chỉ đông đúc và i ngà y tết. Nhưng dần dà , nhu cầu đi dạo quanh hồ đã phát sinh ngà y một lớn. Rất nhiửu người thường xuyên dạo chơi và là m việc tại đây. Không gian của hồ với cây xanh, mặt nước cộng với một chút tâm linh đã tạo ra một không gian thư giãn cởi mở được gìn giữ, với không khí trong là nh và tự do hơn, khác háº³n với những phần còn lại của thà nh phố.

Mô tả hình ảnh của Hồ Gươm, phân tích vai trò kín đáo nhưng không kém phần quan trọng của nó trong việc tạo lập kiến trúc và bản sắc đô thị của một thà nh phố đặc thù như Hà Nội là việc hoà n toà n không dễ dà ng. Vì đối với một loại hình có hình thái đặc biệt như Hồ Gươm việc phân tích và nhận định vử nó không phải là chuyện thường gặp trong lĩnh vực phân tích kiến trúc đô thị. Nó khác háº³n với việc nhận định vử một hay nhiửu công trình với các hình khối kiến trúc cụ thể.

Bởi những gì mà Hồ Gươm đóng góp cho diện mạo của thủ đô vử mặt văn hóa và kiến trúc cảnh quan chắc chắn là lớn hơn rất nhiửu so với những gì mà chúng ta có thể tưởng tượng. Vì ở đây, ngoà i những yếu tố vật lý và hình thái kiến trúc thuần túy ta còn phải thống kê được những yếu tố tinh thần, văn hóa và xã hội có liên quan, những hình tượng mang tính huyửn thoại, tượng trưng mà chúng tạo ra... Đó là những gì mà người ta hay nói vử Hồ Gươm, một huyửn thoại vẫn không ngừng được ngợi ca và tôn sùng. nơi được coi là trung tâm của những gì siêu nhiên, của những vẻ đẹp nửn tảng, trái tim thân yêu của Hà Nội, một lẵng hoa tuyệt vời giữa lòng thà nh phố.

Hình tượng của nước:

Ngay từ xa xưa, trong quan niệm của rất nhiửu người đã hình thà nh một cách nhìn nhận mang tính văn chương và già u tính thẩm mử¹ đối với nước: nước được xem là biểu tượng của những giá trị tinh thần và thẩm mử¹ là chủ đử trung tâm của sự cấu thà nh phong cảnh để chiêm ngườ¡ng. Hà Nội vốn được sông ngòi bao bọc xung quanh, được đê điửu chắn giữ, và được điểm xuyết bởi vô và n những ao hồ còn sót lại qua những biến động đổi dòng của các con sông. Có thể nói mảnh đất Hà Nội như được gắn liửn với nước. Mỗi năm thà nh phố khoác trên mình một tấm voan mửng đặc biệt của là n mưa trôi nổi nhiửu tháng trời khiến không khí mang đầy hơi nước. Ở Hà Nội hầu hết các hồ nước đửu có nguồn gốc tự nhiên, hữu cơ và là yếu tố cơ bản vử cảnh quan, địa lý và kiến trúc.

Như những dòng sông nổi tiếng trên thế giới, những hồ nước ở Hà Nội đã là một nhân tố quan trọng góp phần tạo nên bản sắc cho thà nh phố, đồng thời là những địa điểm có khả năng tồn tại mạnh mẽ nhất trước những đổi thay của con người và đô thị. Hình ảnh của mặt nước qua mặt gương xanh biếc rất đặc trưng của Hồ Gươm giúp ta duy trì những ký ức vử cội nguồn, nó tạo tĩnh lặng và gợi nên trong ta hình ảnh vử một thà nh phố thanh bình. Một thà nh phố với sự ngự trị trà n đầy của cây xanh và mặt nước. Đây chính là một nhân tố quan trọng góp phần tạo nên nét đặc trưng cho thà nh phố cổ kính nà y.

Không gian văn hóa:

Quả thực ít có địa danh nà o ở Hà Nội lại có sự đan chồng của nhiửu tầng, nhiửu nét văn hoá như Hồ Gươm. Có tầng văn hóa phong kiến còn chút tà n dư và ngà y cà ng nhử bé trong vô và n các kiểu dáng kiến trúc hiện đại. Có tầng văn hóa thời Pháp thuộc với phong cách kiến trúc thuộc địa. Cái tên thì không hay nhưng kiến trúc thì rất đẹp. Và mới hơn là tầng văn hóa hiện tại với những kiến trúc hình hộp, đang cố gắng vươn mình để thể hiện một sức sống mới nhưng lại có cái gì đó chưa thật định hình.Con người Hà Nội hôm nay sống tại các khu vực quanh hồ cũng đã thay đổi nhiửu, cháº³ng còn bao nhiêu nguồn gốc xưa cũ. Nhưng một số thói quen cũ bên hồ của người Hà Nội xưa thì vẫn còn lưu giữ được, cháº³ng hạn như những buổi hẹn hò của lớp thanh niên, học sinh, hay những buổi đà m đạo văn chương, và thú chơi cử tướng hà ng ngà y của giới trí thức cao tuổi bên bử hồ Hoà n Kiếm.

Hồ Gươm là điểm hẹn, nơi gặp gỡ và trao đổi của họ. Nơi tối ưu để cho ta học cách cảm nhận vử cuộc sống bởi các hoạt động đa dạng diễn ra xung quanh với hình ảnh, tiếng ồn, kết cấu và mùi vị phức tạp của nó được phản ánh rất khác biệt trong cả 24 giử của ngà y. Đây là yếu tố rất quan trọng, bởi thực sự thà nh phố không có nhiửu các không gian đa năng như vậy. Nó đóng vai trò là trung tâm, nơi hỗ trợ cho các hoạt động truyửn thống, nơi đã chứng kiến và tiếp nhận những thăng trầm lịch sử của thà nh phố và người dân nơi đây. Chính từ đây mà Hồ Gươm đã hình thà nh và tổ chức nên những tập quán sinh hoạt rất riêng, những tập quán đã trực tiếp ăn sâu và o cuộc sống hà ng ngà y của người dân Hà Nội.

Điểm nút liên kết đô thị:

Nét nổi bật mà chúng ta thấy ở các thà nh phố hiện đại là chiửu tháº³ng đứng với những ngôi nhà đang ngà y cà ng có xu hướng vươn lên cao. Nên vô hình chung tại Hà Nội các không gian mặt nước đã góp phần tạo nên sự cân bằng và khác biệt cho thà nh phố nà y với một phong cách tổ chức đô thị khác háº³n. Là một địa điểm biệt lập, đồng thời vẫn là phần bổ sung hữu ích cho đô thị. Hồ Gươm chính là yếu tố quan trọng trong tổ chức không gian đô thị Hà Nội, là điểm định hướng, điểm nút vô hình của thà nh phố. Nó liên kết, và đảm bảo một sự chuyển giao có sắp xếp giữa các không gian đô thị trong thà nh phố, góp phần hình thà nh nên những khu phố với nhiửu cấp bậc có sự phân chia giữa mở và đóng, đóng vai trò định hướng hay đúng hơn là điửu khiển vử mặt địa hình, liên kết các công trình, các khu phố, góp phần tạo nên bộ lõi của thà nh phố nà y.

Mặt nước của hồ có khả năng truyửn cho bộ khung của đô thị một số đặc tính không gian, là m thoáng đãng, giảm mật độ đô thị, và là điểm nút “ nơi trút bử những ưu tư dồn nén và hỗn tạp đời thường. Với vị trí đặc biệt của mình, Hồ Gươm cũng tạo dựng được sự tương quan, cùng mối liên hệ, gắn bó và hỗ trợ qua lại rất mật thiết với khu vực Phố cổ và Khu phố cũ (khu phố Pháp). Có thể coi dấu ấn đặc sắc nhất mà một đô thị như Hà Nội có được, đã được tạo dựng bởi chính hai khu phố nà y với cái lõi chuyển tiếp đặc biệt là Hồ Gươm. Với vị trí trung tâm, Hồ Gươm đã đóng vai trò như là một vật trang điểm quý giá giữa hai phần của thà nh phố. Nó thanh lọc bầu không khí, và là gạch nối tuyệt vời giữa hai bộ phận không gian khác nhau, thể hiện sự tinh tế, khôn ngoan cùng tầm nhìn xa trông rộng trong quy hoạch. Nó đã và sẽ tiếp tục còn đem lại những lợi ích lâu dà i cho các thế hệ tương lai.

Huyửn thoại và biểu tượng:

Là lá phổi của thà nh phố, một trong những ốc đảo hiếm hoi cuối cùng mà ta còn có thể tìm thấy được ở chốn thị thà nh nà y trước khi bị chết ngạt vì các loại chất thải hay bị bóp nghẹt vì những hà nh động san lấp đang ngà y cà ng gia tăng. Nơi đây còn được xem là nơi hội tụ của huyửn thoại và biểu tượng, một không gian phản chiếu những yếu tố tinh thần, tôn giáo, vừa linh thiêng huyửn bí, vừa lãng mạn già u chất thơ. Truyửn thuyết vử gươm báu và rùa thần vẫn không ngừng được nhắc đến và ngợi ca và hình ảnh cụ rùa già mỗi lần nổi lên mặt nước vẫn là hình ảnh gây được nhiửu cảm xúc nhất đối với người Hà Nội. Được ví như là nghiên mực ẩn dụ, con mắt của một thà nh phố, nơi vừa được mô tả vừa được dựng xây, vừa được chiêm ngườ¡ng vừa biết nhìn nhận, tất cả được tạo thà nh từ bay xây và ngòi bút. Hồ Gươm vẫn luôn gợi nên trí tưởng tượng trong mỗi người, đồng thời vừa thực tế hóa vừa thần thánh hóa trí tưởng tượng đó. Nơi đây cũng diễn ra vô và n các hoạt động xã hội, nơi hội tụ những kết tinh văn hóa, những gắn bó vử tinh thần, thể hiện chất nửn sâu tháº³m của một nửn văn hiến Thăng Long đã ngà n năm tuổi. Dù trong hay đục, dù cạn hay sâu, Hồ Gươm đửu gắn bó mật thiết với kiến trúc, với lãnh thổ mà nó tạo nên. Đối với chúng ta nó thể hiện được một cách hữu hình những nét tổng hợp đại diện cho nửn văn hiến lâu đời của Hà Nội đó là sự đơn giản, tự nhiên, cân bằng và tinh tế.

Thay lời kết:

Có thể thấy sự ngự trị vử tinh thần của Hồ Gươm vẫn không ngừng được khắc sâu và o lịch sử của thà nh phố nà y. Nó vừa có ý nghĩa vật chất, vừa có ý nghĩa tinh thần, không ngừng góp phần sản sinh, tạo nguồn cảm hứng cho những chiêm ngườ¡ng và khám phá. Được xem là một trong những điểm tựa tinh thần hiếm hoi của người dân thà nh phố. Hồ Gươm là nơi mà người ta vừa sống một cuộc sống hiện tại, vừa có thể nhìn vử quá khứ và hướng tới tương lai. Rất linh hoạt và tinh tế nó cũng đã điểm xuyết một cách rất tuyệt vời cho thà nh phố, góp phần tạo nên một cấu trúc chặt chẽ, một bộ khung đô thị được che giấu kín đáo và tế nhị.

Vì nếu như ở các đô thị hiện đại phương Tây những điểm nút đô thị được hình thà nh nên từ những công trình chọc trời (các tòa nhà , công trình đô thị), hoặc từ nơi hội tụ các mạng lưới (đại lộ, nút giao cắt, quảng trường), những yếu tố luôn có thể nhìn thấy, dễ dà ng xác định và thường xuyên được thể hiện, thì ngược lại, ở Hà Nội những điểm nút đó lại được hình thà nh nên từ những nét ngang không thể cảm nhận, từ những cái hồ duyên dáng mang đầy các yếu tố lịch sử với các đặc tính bên trong cần được bảo vệ. Nó ít bộc lộ, phô trương mà rất tinh tế, kín đáo, gần như không thể nhìn thấy.

Là tấm gương phản chiếu tinh tế, Hồ Gươm luôn là nơi con người có thể thâm nhập được một cách hữu cơ. Chúng cũng linh hoạt, trơn tru và sẵn sà ng đón nhận những hoạt động sinh hoạt mới, rất thích hợp với những đổi thay từng ngà y của cuộc sống. Những người biết lắng nghe sẽ thấy Hồ Gươm cũng như các hồ nước khác ở Hà Nội vẫn không ngừng thốt lên cùng một thông điệp sâu tháº³m: Chúng tôi là bộ khung của thà nh phố nà y, chúng tôi là cơ thể của thà nh phố trên âm bản, chúng tôi là những cánh cửa đến với những biểu tượng, chúng tôi là những tấm gương phản chiếu tinh thần Hà Nội mà mọi người đửu cảm nhận được nhưng không phải bao giử cũng xác định và miêu tả được.