Giáo sư Phan Huy Lê - Những đóng góp cho đất nước và Thủ đô

Thương tiếc Nhà giáo Nhân dân, Giáo sư sử học Phan Huy Lê

Chủ tịch nước Trần Đại Quang trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ cho giáo sư sử học Phan Huy Lê 

GS Phan Huy Lê: Đấu tranh đến cùng để giữ lại môn lịch sử

Đó là khẳng định của GS Phan Huy Lê, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, trước việc dự thảo chương trình giáo dục phổ  thông tổng thể lồng ghép môn lịch sử và đưa môn này trở thành môn tự chọn ở cấp THPT với tên gọi công dân với Tổ quốc.

Môn học này tích hợp ba môn là: Giáo dục lịch sử, giáo dục quốc phòng-an ninh và giáo dục đạo đức công dân. Tích hợp là một xu hướng của giáo dục hiện đại, cần nghiên cứu và vận dụng vào nền giáo dục Việt Nam. Nhưng tích hợp tuyệt đối không có nghĩa là kết hợp tùy tiện môn này với môn khác, mà phải trên cơ sở những môn học có mối quan hệ khoa học gần gũi nghĩa là có quan hệ liên ngành. Giáo dục quốc phòng-an ninh là rất cần thiết và nằm trong yêu cầu của Luật Giáo dục quốc phòng- an ninh. Hai môn quốc phòng-an ninh và đạo đức công dân là những môn học của hiện tại, còn lịch sử là môn học của quá khứ, kể cả quá khứ thời tiền sử, thời cổ đại cho đến thời cận đại, hiện đại với hệ thống lý thuyết và phương pháp luận hoàn khác.

Đem kết hợp với hai môn quốc phòng-an ninh và đạo đức công dân là sự gán ghép tùy tiện, hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học, không thể gọi là môn học tích hợp. Hơn nữa chống ngoại xâm và nghệ thuật quân sự rất quan trọng, nhưng chỉ là một bộ phận của lịch sử dân tộc, còn biết bao nội dung khác như xây dựng đất nước, như phát triển kinh tế, sáng tạo văn hóa, giao lưu quốc tế, các giá trị lịch sử-văn hóa... thì tích hợp thế nào hay bỏ đi, và nếu bỏ đi thì làm sao gọi là môn lịch sử đã được tích hợp.

Hầu hết các nước văn minh trên thế giới đều coi môn lịch sử là một trong những môn học cơ bản, bắt buộc của chương trình giáo dục phổ thông, dĩ nhiên cách bố trí và cấu trúc chương trình có khác nhau, trong đó có phương thức tích hợp ở cấp dưới và phân hóa dần ở cấp cao. Tôi và giới sử học, những người yêu lịch sử đã nhiều lần cảnh báo Bộ GD-ĐT về vấn đề này. Trong Luật Giáo dục (sửa đổi và bổ sung năm 2009), điều 28 đã qui định rõ: “Giáo dục trung học cơ sở phải củng cố, phát triển những nội dung đã học ở tiểu học, bảo đảm cho học sinh có những hiểu biết phổ thông cơ bản về tiếng Việt, toán, lịch sử dân tộc...”. Bộ GD-ĐT chắc phải nắm vững hơn ai hết Luật Giáo dục và có trách nhiệm thực thi pháp luật.

GS Phan Huy Lê: Không nên khai ấn \'Sắc mệnh chi bảo\'

Đó là ý kiến của GS Phan Huy Lê - Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, xung quanh ấn gỗ “Sắc mệnh chi bảo”.  Ấn “Sắc mệnh chi bảo” là ấn thật, nhưng “tuyệt đối không tổ chức khai ấn rồi đóng ấn và phát ấn rộng rãi”. 

Giữ gìn hình ảnh một hiện vật khảo cổ học 

Cũng theo phân tích của GS Phan Huy Lê: Tuy chưa đi đến kết luận cuối cùng về ấn “Sắc mệnh chi bảo”, nhưng với những gì chúng ta đã nhận thức được, thì đây là một di vật rất quý, cần phải phát huy giá trị. Có thể theo hai xu hướng, thứ nhất là tổ chức khai ấn, phát ấn; thứ hai là coi ấn như một cổ vật cần gìn giữ. 

Tuy nhiên, “Sắc mệnh chi bảo” phù hợp với giá trị của ấn, mang tính chất văn hóa, lịch sử. Phát huy như thế nào cần cân nhắc thêm nhưng có lẽ cách phát huy được mọi người ủng hộ nhất là có thể in ra trên các tấm lụa quý rồi làm viền đẹp thành những tặng phẩm để tặng cho khách du lịch và bạn bè quốc tế. Và tuyệt đối không tổ chức khai ấn rồi đóng ấn và phát ấn rộng rãi như ở đền Trần (Nam Định).

GS Phan Huy Lê – người tổng kết lịch sử Việt Nam

Trách nhiệm lớn nhất đặt ra cho GS. Phan Huy Lê không phải là từng mảng lịch sử cụ thể mà là tổng kết lịch sử đất nước.

Người dự cảm chiều sâu lịch sử

Ông dự cảm từ trong chiều sâu lịch sử Việt Nam có con đường đi của mình: 

"Đất nước ta không rộng lớn lắm, lịch sử không để lại những công trình kỳ vĩ như Kim tự tháp, Vạn lý trường thành…, nhưng ông cha ta đã tạo dựng, lưu giữ và truyền lại cho chúng ta và các thế hệ mai sau một di sản thật vô giá với giang sơn tươi đẹp, đa dạng được lao động của con người khai phá, điểm tô; với những trang sử xây dựng và bảo vệ đất nước gian truân, hào hùng; với một kho tàng văn hoá phong phú và những giá trị truyền thống tiêu biểu cho sức sống và bản sắc dân tộc. Đó chính là cội nguồn sức mạnh trường tồn của dân tộc, là nội lực lớn lao của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc, của công cuộc phục hưng dân tộc. Mỗi khi biết trân trọng, kế thừa và phát huy sức mạnh tiềm tàng đó, dân tộc ta có thể vươn lên đón nhận và hấp thụ mọi tinh hoa của thời đại, của các nền văn minh trong khu vực và trên thế giới mà vẫn giữ vững cốt cách, bản sắc dân tộc".

Chuyên gia hàng đầu về lịch sử chống ngoại xâm

Nói đến Phan Huy Lê người ta nghĩ ngay đến chuyên gia hàng đầu về lịch sử chống ngoại xâm với số lượng vượt trội các công trình nghiên cứu và với những tổng kết sâu sắc đã trực tiếp góp vào những chiến công chung của đất nước

Đạt đến đỉnh cao trên nhiều lĩnh vực

Có thể hình dung toàn bộ trước tác của GS. Phan Huy Lê được chia ra thành 4 mảng lớn gần tương đương nhau và đều ở mức rất cao (từ 104 đến 120 công trình). Thật hiếm có một học giả có khối lượng các công trình nghiên cứu đồ sộ và đạt đến đỉnh cao trên nhiều lĩnh vực chuyên môn như thế.

Tầm uyên bác trong các công trình Sử học của GS. Phan Huy Lê bắt nguồn từ trách nhiệm cao cả của một người thầy, vì theo ông dạy đại học là dạy kết quả nghiên cứu của chính mình.

Những đóng góp cho Thủ đô

Bà Nguyễn Thị Bích Ngọc, Phó Chủ tịch UBND TP HN trao Giải thưởng Lớn cho NGND - GS Phan Huy Lê 

 Đồng chí Nguyễn Đức Chung - Ủy viên Trung ương Đảng - Chủ tịch UBND TP Hà Nộ chúc mừng Nhà giáo nhân dân - Giáo sư (NGND, GS) Phan Huy Lê.

Giáo sư Phan Huy Lê - Một đời duyên nợ với Thăng Long

Thời gian với ông luôn thiếu, ông luôn phải chạy đua với nó từng giờ từng phút, đặc biệt là trong dịp 1000 năm Thăng Long. Như mọi con dân nước Việt, ông yêu Thủ Đô bằng cả trái tim, ông khao khát tiếng nói của lịch sử, của cha ông ngàn đời sẽ luôn đồng vọng cùng con cháu hôm nay. “Chưa bao giờ tôi ngủ trước 12 h đêm, từ nay đến Đại lễ còn hơn 1 tháng mà riêng Tủ sách Thăng Long ngàn năm văn hiến do Nhà xuất bản Hà Nội đảm nhiệm, dự kiến 100 cuốn mà tôi là thành viên của Hội đồng tư vấn, trực tiếp làm Trưởng ban lịch sử, chúng tôi mới hoàn thành đựợc hơn 60 cuốn. Rồi bộ Lịch sử Thăng long - Hà Nội do tôi chủ biên gồm hai tập khoảng 1.500 trang cũng đáng gấp rút hoàn thiện bản thảo..."

GS. Phan Huy Lê: Đã xác định được Cấm Thành Thăng Long

Kết quả nhiều năm nghiên cứu về cấu trúc thành Thăng Long kết hợp với 2 năm nghiên cứu khảo cổ vừa rồi đã hội đủ những căn cứ khoa học cho phép khẳng định khu di tích 18 Hoàng Diệu nằm trong Cấm Thành.

Ngay từ khi mới phát lộ năm 2003, các nhà sử học, khảo cổ học đã xác định khu di tích nằm trong Hoàng Thành, nay tiến lên một bước xác định khu di tích nằm trong Cấm Thành tức trung tâm của Hoàng Thành. Chúng ta có một số vật chuẩn quan trọng để định vị Cấm Thành.

Thứ nhất, trung tâm của Cấm Thành là Điện Kính Thiên thời Lê sơ, xưa là điện Càn Nguyên, Thiên An thời Lý, thời Trần. Đó là cung điện quan trọng bậc nhất, nơi tiến hành các nghi lễ long trọng nhất của triều đình, nơi tiếp sứ giả nước ngoài, nơi thiết triều bàn những việc quốc gia đại sự. Nền điện Kính Thiên bây giờ còn đó với bậc thềm và lan can đá chạm rồng mang đặc trưng nghệ thuật trang trí thế kỷ XV. Kiến trúc này xây dựng trên núi Nùng tức Long Đỗ (Rốn Rồng) nơi tụ hội khí thiêng của non sông theo quan niệm phong thuỷ cổ truyền.

Thứ hai là Đoan Môn là cửa Nam của Cấm Thành. Tài liệu sử sách cho biết vị trí của Đoan Môn cũng không thay đổi qua các triều đại. Vừa rồi khảo cổ đã đào thám sát và xác định chắc chắn Đoan Môn còn lại hiện nay được xây dựng từ thời Lê, đến thời Nguyễn có sửa sang. Dưới chân Đoan Môn đã phát hiện dấu tích kiến trúc của thời Lý, thời Trần.

Đoan Môn phải hiểu là cửa Nam phía trong trong cùng của Cấm Thành, bởi theo Phan Huy Chú và Nguyễn Văn Siêu thì phía nam Cấm Thành có ba lần cửa, nhìn trên bản đồ Hồng Đức cũng thấy điều đó. Theo một số tài liệu đời Nguyễn thì Cột Cờ được xây dựng trên nền cửa Tam Môn là cửa Nam ngoài cùng của Cấm Thành. Như vậy là Kính Thiên – Đoan Môn – Cột Cờ/Tam Môn là trục trung tâm của Cấm Thành.

Thứ ba là chùa Một Cột. Theo văn bia Sùng Thiện Diên Linh (chùa Đọi, Duy Tiên, Hà Nam) do Nguyễn Công Bật soạn năm 1121 thời Lý thì chùa Diên Hựu tức chùa Một Cột dựng ở phía tây Cấm Thành. Vậy tường thành phía tây của Cấm Thành không thể quá vị trí Chùa Một Cột.

Vậy là ta đã xác định được vị trí trung tâm, trục trung tâm cùng giới hạn phía nam và phía tây của Cấm Thành. Theo bản đồ Hồng Đức, Cấm Thành có hình chữ nhật, nhưng Đông cung và Thái miếu ở phía đông - theo Nguyễn Văn Siêu - dù nằm trong tường thành bảo vệ nhưng không coi là trong Cấm Thành, và như thế Cấm Thành gần như hình vuông.

GS Phan Huy Lê – người nặng lòng với dấu tích Thăng Long

Nhiều năm qua Hội Khoa học lịch sử Việt Nam đã có tiếng nói quan trọng xác định giá trị lich sử-văn hóa để lập hồ sơ công nhận Hoàng thành Thăng Long là Di tích đặc biệt cấp quốc gia và phát triển thành hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận Di sản văn hóa thế giới. Người “đứng mũi chịu sào” đưa ra những kiến nghị đầy tinh thần trách nhiệm, khoa học và đau đáu nỗi lòng với những di sản văn hóa Thăng Long – Hà Nội là GS Phan Huy Lê, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử VN (các khóa II, III, IV và V từ năm 1990 đến nay).

Quy hoạch Hoàng thành Thăng Long: Không nên đào "hầm chui" qua đường Hoàng Diệu

Theo GS Phan Huy Lê: “Ý tưởng kết nối hệ thống không gian của khu vực Hoàng thành cũ sẽ bị ảnh hưởng nhiều vì sự xuất hiện của một con đường “lạ” chen ngang vào”. Các thống kê khảo cổ cho thấy: hệ thống vết tích Hoàng thành cũ đang nằm dưới mặt đất ở độ sâu 5m trở lên. Có nghĩa, muốn không ảnh hưởng tới di sản thế giới này thì đường hầm cắt ngang phố Hoàng Diệu phải có độ sâu từ 6- 8m. Tuy nhiên, chắc chắn hai lối lên, xuống ở hai đầu hầm vẫn bắt buộc phải “khoan” từ trên xuống lòng đất. Trong đó, lối lên xuống tại Hoành thành nằm trong diện tích của khu di sản đang được UNESCO công nhận.

“Như vậy, chúng ta phải phá đi một phần diện tích của Hoành thành để mở cửa xuống hầm. Điều này hoàn toàn không hợp lý nếu chiếu theo những quy định của Luật Di sản quốc tế, cũng như những cam kết của ta với UNESCO khi nhận danh hiệu di sản thế giới” - GS Phan Huy Lê nói.

Và, không chỉ có Hoàng thành Thăng Long với trường hợp của những Di sản Thế giới khác của Hà Nội như bia đá Văn Miếu - Quốc Tử Giám hay Hội Gióng Phù Đổng, đóng góp của PGS Phan Huy Lê cũng không hề nhỏ trong quá trình làm hồ sơ “ứng thí” trước UNESCO. Thậm chí, ở những nghiên cứu còn đang dừng ở mức ý tưởng như phục dựng điện Kính Thiên hay phục dựng lễ hội đèn Quảng Chiếu, GS Phan Huy Lê cũng có sự quan tâm đặc biệt, bởi ông sớm nhìn thấy ở đó những tiềm năng vô giá để đóng góp vào nền văn hóa Thăng Long – Hà Nội.

Giáo sư Phan Huy Lê - Trái tim lớn vì Thăng Long, Hà Nội

Giáo sư, Nhà giáo Nhân dânPhan Huy Lê, Trong cuộc đời hoạt động khoa học của mình, ông luôn dành tình yêu lớn và có những đóng góp vô cùng quan trọng cho Hà Nội, điển hình như việc chủ biên xây dựng hồ sơ đăng ký Di sản thế giới cho Khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long, đồng thời đóng góp công sức vào các hồ sơ danh hiệu Di sản Thế giới cho Hội Gióng Phù Đổng, bia Tiến sĩ Văn Miếu - Quốc Tử Giám...

GS được UBND Thành phố Hà Nội vinh danh một trong 11 công dân ưu tú của Thủ Đô. Hà Nội-Thăng Long với ông không chỉ là cơ duyên gắn bó máu thịt mà còn là niềm yêu mến, tự hào và cả trọng trách lớn lao.

khi nhận Giải thưởng Lớn - Vì tình yêu Hà Nội của Giải thưởng Bùi Xuân Phái, vì những đóng góp suốt đời của ông đối với lịch sử, văn hóa Thăng Long - Hà Nội, GS Phan Huy Lê từng nói: "Tôi vừa bất ngờ, vừa vui và lấy làm vinh hạnh khi được nhận giải thưởng Lớn, nhất lại là giải thưởng Lớn - Vì tình yêu Hà Nội. Một là vì danh họa Bùi Xuân Phái là người tôi rất ngưỡng mộ. Thứ hai, giải thưởng này mang một chủ đề rất hay là “Vì tình yêu Hà Nội”. Tôi rất yêu Hà Nội, dù Hà Nội không phải là nơi tôi sinh ra. Được trao giải thưởng này như là một động lực giúp tôi suy nghĩ và làm nhiều việc tốt hơn nữa cho Hà Nội, vì Hà Nội. Cho Hà Nội và vì Hà Nội cũng là cho và vì cả nước".