Báo chí trong kỷ nguyên AI: Giá trị của thấu hiểu

Thách thức và cơ hội

Trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence-AI) cho phép máy móc mô phỏng con người ở các quá trình tư duy từ học hỏi, suy luận đến tự ra quyết định. AI tạo sinh (Generative AI) như Chat GPT, Gemini, Claude xuất hiện đã không chỉ xử lý dữ liệu mà còn tạo ra nội dung trong chớp mắt.

Mỗi ngày trí tuệ nhân tạo lại mang đến những lợi ích mới, bất ngờ về khả năng giải phóng sức lao động trong tác nghiệp báo chí nhưng đồng thời cũng khiến lĩnh vực hoạt động này không ngừng tự vấn về vai trò, hướng đi và sức ảnh hưởng của mình đối với công chúng.

Thật vậy, AI xuất hiện trên các tầng của truyền thông số, từ sản xuất nội dung tự động, chuyển đổi định dạng (văn bản - audio - video tổng hợp) đến cá nhân hóa thông tin theo hành vi người dùng, phân phối nội dung qua thuật toán…

Không chỉ là nội dung văn bản, các khả năng của AI trong tạo dựng sản phẩm hấp dẫn về cả trình bày lẫn khả năng tiếp cận đa phương tiện như video, infographic… cũng tự hoàn thiện không ngừng. Mở rộng không gian truyền thông số cho báo chí truyền thống, hỗ trợ đắc lực các khâu kỹ thuật cho nhà báo; giúp các tòa soạn tiếp cận công chúng nhanh chóng… là vai trò không thể phủ nhận của AI, nhưng câu hỏi tất yếu sẽ là nhà báo sẽ làm gì, báo chí công nghệ số sẽ đi tới đâu trong kỷ nguyên đột phá này?

Thực tế, AI mang đến cơ hội nhưng cũng đặt ra những thách thức lớn. Trong đó ranh giới giữa thông tin thật và thông tin “bịa đặt” ngày càng lớn bởi khả năng tổng hợp, tạo dựng “không biên giới” của AI. Áp lực xác minh thông tin tăng lên tỉ lệ với sức mạnh “khó lường” của trí tuệ nhân tạo. Và đặc biệt nguy cơ xói mòn các kỹ năng cơ bản của nhà báo là thực sự hiện hữu. Trước thuật toán, quyền lực thông tin có thể dịch chuyển từ báo chí truyền thống sang các công ty công nghệ sở hữu nền tảng AI…

Nói riêng về báo chí văn nghệ, thách thức nằm ở một góc độ khác. Các tác phẩm vốn là địa hạt của sáng tạo con người từ thơ ca, văn xuôi, hội họa… giờ đây hoàn toàn có thể là sản phẩm của AI mà sức hấp dẫn, sức ảnh hưởng lại không hề nhỏ. Kiểm soát, sử dụng các tác phẩm này thế nào và ứng xử đối với tác phẩm “thuần” sáng tạo của con người ra sao trên báo chí văn nghệ là một câu hỏi thực tế?
Cây bút Nhược Lạc trên blog cá nhân từng đặt vấn đề “Khi AI xâm chiếm thế giới, người-viết phải làm gì?”. Không phải ngẫu nhiên, tác giả nhấn mạnh người - viết, đồng thời đặt ra một cặp khái niệm người - viết và người prompt (câu lệnh), mà từ đó cho ra hai sản phẩm khác nhau cũng như con người khác nhau. Cùng với việc cảnh báo người-viết sẽ ít đi khi AI xâm chiếm, cây bút này cũng khẳng định người-viết sẽ không bao giờ biến mất bởi viết như một cơ chế vận hành của não bộ ở mức sâu nhất và viết là một nhu cầu của tư duy.

Theo dõi hệ thống ấn phẩm về báo chí của NXB Trẻ trong hai mươi năm qua, có thể thấy các “giáo trình” sống động về báo chí, nhà báo đã bước qua rất nhiều định nghĩa và quá trình thích ứng, đổi mới để theo đuổi sứ mệnh của mình. Trong đó, bộ sách mới nhất có nhiều tác phẩm trực tiếp đề cập tới báo chí trong kỷ nguyên số như “Cẩm nang báo chí trực tuyến” của Paul Bradshaw - chuyên gia về báo chí dữ liệu, báo chí di động và đa nền tảng, Đại học Thành phố Birmingham; “Báo chí trên thiết bị di động và nền tảng truyền thông xã hội” của Anthony Adornato, Chủ nhiệm khoa Phát thanh và Báo chí kỹ thuật số, Trường Truyền thông Công cộng Newhouse, Đại học Syracuse (Hoa Kỳ)…

Các tác giả đều nhấn mạnh, cơ hội luôn song hành cùng thách thức, thậm chí là thách thức sống còn với báo chí truyền thống. Nhưng ngược lại thách thức cũng mở ra những cơ hội tái tạo để báo chí bước đi tiếp với sứ mệnh của mình.

Báo chí kiến tạo, cộng sinh trí tuệ

TS. Đỗ Ngọc Minh - Giám đốc Chương trình tài nguyên giáo dục mở Việt Nam, đồng sáng lập Khan Academy Việt Nam là người nghiên cứu về chuyển đổi số, báo chí và công nghệ. Trong một bài viết “Báo chí trong kỷ nguyên của chủ nghĩa tư bản nhận thức”, ông đã chỉ ra những thách thức của báo chí Việt Nam trong kỷ nguyên Internet of Intelligence, và từ đó đề xuất hướng đi cơ bản: báo chí tương lai cần chuyển từ công nghiệp nội dung sang hệ sinh thái tri thức cộng đồng.

Cụ thể, AI sẽ là yếu tố hỗ trợ nhưng không thay thế nhà báo, dữ liệu được chia sẻ công bằng giữa tòa soạn, công chúng, nhà nghiên cứu và độc giả tham gia vào quá trình sản xuất - xác minh - phản biện nội dung. Trong kỷ nguyên AI, “giá trị cao nhất của báo chí không phải là tốc độ, mà là sự thấu hiểu”, TS. Đỗ Ngọc Minh nhấn mạnh.
Quả thực, tin tức không còn hiếm trong thời đại của công nghệ, vai trò của báo chí, của nhà báo nằm ở việc tạo dựng sự hiểu biết tin cậy bằng khả năng thấu hiểu con người. Điều này, trong các công trình về nghề báo trước đó, nhiều chuyên gia đã khẳng định. Bạn đọc có thể tìm thấy những chia sẻ về vai trò của nhà báo và tác phẩm báo chí trong các công trình như “Tin tức kiến tạo” của Ulrik Haagerup - nguyên Giám đốc điều hành mảng tin tức tại Tập đoàn Truyền hình Đan Mạch. Ở đây, báo chí vượt qua câu chuyện của “nhanh - chậm” và thời đại của tin tức đơn thuần trước đây. Đặc biệt, trong cuốn “Người làm báo - Trí tuệ nhân tạo và tương lai của báo chí”, nhà báo Francesco Marconi, đồng thời là nhà nghiên cứu khoa học máy tính trẻ, từng làm việc tại Wall Street Journal, Hoa Kỳ bày tỏ: “AI giúp thúc đẩy quá trình thu thập và liên kết dữ liệu” nhưng “tự động hóa không phải là thay thế công việc của người phóng viên mà là giúp giải phóng thời gian của họ khỏi những tác vụ tốn sức lao động để nhà báo có thể làm công việc báo chí trình độ cao hơn”.

Trình độ cao hơn ở đây có thể hiểu là khả năng thấu cảm để lựa chọn, thiết kế, sử dụng công nghệ phù hợp… trong tác nghiệp, thực sự chạm tới những vấn đề của đời sống con người, xã hội.
Nhà báo, nhà thơ Bình Nguyên Trang trong nhiều dịp trò chuyện về nghề báo, nhà báo nói chung cũng như báo chí văn nghệ nói riêng đã luôn nhấn mạnh, bên cạnh việc không ngừng nâng cao khả năng sử dụng công nghệ, trí tuệ nhân tạo với tư cách trợ lý đắc lực thì bản thân nhà báo phải luôn phải làm chủ việc sáng tạo nội dung như một yêu cầu tất yếu của đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội. Cây bút Bình Nguyên Trang cũng chia sẻ, dấu ấn lao động sáng tạo của nhà báo vẫn luôn là sức hút lớn nhất với bạn đọc, một sự thôi thúc tích cực từ trái tim người viết.

Ở góc độ bao quát, TS. Đỗ Ngọc Minh đưa ra nhận định và phân tích: “Báo chí Việt Nam cần nhanh chóng xây dựng hạ tầng dữ liệu và mô hình AI công, giữ quyền kiểm soát đối với “ngữ nghĩa Việt Nam”; Phát triển AI tiếng Việt nhân văn - hiểu con người Việt Nam, văn hóa Việt Nam và lịch sử cách mạng Việt Nam. Bởi nếu không thì toàn bộ luồng tin, cảm xúc và nhận thức xã hội Việt Nam sẽ bị học, lưu, và diễn giải bởi trí tuệ nhân tạo nước ngoài”.

Từ đây, TS. Đỗ Ngọc Minh đi đến một kết luận rộng hơn: “Thay vì chỉ “ứng dụng AI trong tòa soạn”, nhiệm vụ của báo chí là xây dựng năng lực nhận thức quốc gia. Từ nền tảng đó, báo chí mới vượt lên trên sự tồn tại thuần túy để khẳng định vị thế trong cấu trúc trí tuệ của đất nước”./.