Hà Nội, lời hẹn của ông

Những năm còn nhỏ, tôi thường ngồi bên chiếc phản gỗ nghe ông kể chuyện. Trong trí nhớ của một đứa trẻ chưa từng đi xa, Hà Nội khi ấy có ba mươi sáu phố phường, có Hồ Gươm, những hàng cây già và Quảng trường Ba Đình lộng gió. Ông kể không nhiều. Ông cũng chẳng bao giờ dùng những lời đẹp đẽ để tả thành phố. Có khi đang kể, ông dừng lại, nhấp ngụm nước chè rồi nhìn ra sân, như thể trong khoảng sân trước mặt có một Hà Nội của những năm tháng đã xa.

Có lần ông kể, những ngày ở Hà Nội, ông từng ăn một bát phở vào lúc trời còn chưa sáng hẳn. Ông không nhớ quán ở đâu, cũng chẳng nhớ người bán hàng là ai. Ông chỉ nhớ cái rét luồn qua cổ áo và bát phở nóng đặt trước mặt, hai bàn tay ôm lấy thành bát một lúc lâu mới buông ra. Ông kể chuyện ấy rất bình thản, như kể một điều chẳng có gì đáng nhớ. Vậy mà tôi lại nhớ.

Ngày ấy tôi chưa từng ra Hà Nội. Trong trí tưởng tượng của tôi, thành phố ấy không chỉ có những con phố ông từng đi qua, Quảng trường Ba Đình hay những hàng cây già, mà còn có một bát phở nóng giữa buổi sớm lạnh, nơi đôi bàn tay ông từng tìm chút ấm áp.

Tôi nhớ nhất một lần ông nói:

“Sau này có dịp, cháu ra Hà Nội thay ông viếng Bác.”.

Chỉ một câu vậy thôi. Ông nói rồi lại tiếp tục câu chuyện đang dở. Còn tôi, khi ấy vẫn là một đứa trẻ, chẳng hiểu vì sao một nơi mình chưa từng đến lại có thể nằm trong lòng người ta lâu đến thế.

Năm tháng trôi qua. Tôi lớn lên, rời quê đi học rồi đi làm. Hà Nội vẫn nằm đâu đó trong những câu chuyện cũ, cho đến khi ông không còn nữa. Lời dặn năm nào bỗng ở lại trong tôi như một lời hẹn chưa kịp thực hiện.

Rồi một ngày tháng chín, tôi lên chuyến tàu ra Bắc. Đó là lần đầu tiên tôi đến Hà Nội.

Tàu SE4 đến ga lúc 5 giờ sáng. Tôi bước xuống sân ga với chiếc túi nhỏ trên vai, đứng một lúc giữa dòng người đang vội vã tản đi. Sau một hành trình dài, chân còn mỏi, người còn vương mùi tàu, tôi nhận ra trời Hà Nội khác hẳn quê mình.

Cái lạnh chỉ vừa chớm. Không buốt, không ẩm. Gió lướt qua mặt, mang theo thứ hơi mát khiến người ta tỉnh hẳn sau một đêm trên tàu.

Tôi kéo chiếc túi ra khỏi ga, đi chậm trên vỉa hè. Hà Nội buổi sớm không giống thành phố tôi từng hình dung qua những câu chuyện của ông. Thủ đô đã lớn hơn rất nhiều, xe cộ đông hơn, những cửa hàng bắt đầu mở cửa, tiếng rao và tiếng động cơ đan vào nhau. Nhưng giữa những âm thanh ấy vẫn có những khoảng lặng rất nhỏ.

Một người phụ nữ mặc bộ đồng phục công nhân đang quét lá. Chiếc chổi tre kéo trên mặt đường nghe xào xạc. Quét được một đống, chị lại gom vào một góc rồi tiếp tục đi. Tôi đứng nhìn một lúc lâu. Hình ảnh ấy khiến tôi nhớ quê. Ở quê tôi, người ta cũng quét sân vào mỗi buổi sớm. Chỉ khác là trước sân nhà thường có cát, lá khô và đôi khi có cả những vỏ sò nhỏ bị gió biển đưa vào.

Tôi đi bộ một đoạn khá xa chỉ để nhìn thành phố thức dậy. Có lúc không biết đường, tôi dừng trước một quán nước nhỏ bên vỉa hè hỏi một bà cụ. Nghe giọng tôi, bà hỏi:

“Cháu người miền Trung à?”

Tôi cười, bảo mình ở quê ra.

Bà chỉ đường rất kỹ, còn dặn thêm:

“Đi chậm thôi, đường này nhiều xe.”

Tôi cảm ơn rồi đi. Sau lưng, tôi nghe tiếng bà gọi với theo, nhắc mình rẽ ở hàng cây phía trước.

Những ngày sau đó, tôi bắt đầu đi tìm Hà Nội theo cách của riêng mình. Tôi không cố đi thật nhiều nơi. Có những buổi sáng chỉ ngồi bên Hồ Gươm một lúc rồi đứng dậy. Có những chiều đi loanh quanh trong những con phố cũ, thấy một cửa hàng nhỏ mở hé cửa, một người đàn ông ngồi sửa chiếc khóa, một bà mẹ dắt con đi học về.

Buổi sáng, tôi mua một gói cốm. Người bán gói vào mấy lớp lá, buộc bằng sợi dây mảnh. Tôi cầm gói quà trên tay, đi một đoạn rồi mới mở ra. Mùi cốm thoảng lên, không nồng, chỉ vừa đủ để nhớ. Tôi ăn từng chút một và nghĩ đến quê nhà.

Ở quê tôi, những món quà mùa thu cũng chẳng cầu kỳ. Có khi là mấy quả thị, vài trái ổi, một nắm khoai luộc mẹ để phần. Người đi xa thường nhớ những thứ rất nhỏ, một mùi thức ăn quen, tiếng gọi ngoài ngõ, cái chén sứ sứt miệng đặt trên bàn.

Sáng hôm tôi đến Lăng Bác, trời trong. Tôi đi từ rất sớm. Trước Quảng trường Ba Đình đã có nhiều người đứng chờ. Có những cụ già tóc bạc, những gia đình đưa con nhỏ đi cùng. Một người mẹ cúi xuống chỉnh lại cổ áo cho cậu bé bên cạnh. Cậu bé ngước lên hỏi gì đó, người mẹ ghé sát tai con trả lời, rồi dòng người lại chậm rãi tiến lên.

Tôi đứng trong hàng người ấy và nhớ ông. Ngày bé, mỗi lần nghe ông kể chuyện, tôi thường không chú ý lắm. Có những chuyện ông kể đi kể lại đến mức tôi thuộc cả cách ông ngắt câu. Vậy mà khi đứng ở Quảng trường, tôi bỗng nhớ từng chi tiết.

Tôi nhớ bàn tay ông. Bàn tay từng chai sần, những ngón tay nổi gân. Khi tôi còn bé, mỗi lần ông ngồi kể, tôi thường lấy ngón tay mình đặt vào lòng bàn tay ông để so. Bàn tay tôi nhỏ xíu, nằm gọn trong tay ông.

Tôi nhớ câu ông dặn trước khi tôi rời quê:

“Có dịp thì ra Hà Nội thay ông viếng Bác.”

Đến lúc ấy, tôi mới hiểu lời dặn ấy không chỉ là một lời nhờ.

Tôi bước vào nơi Người đang yên nghỉ. Không gian bên trong rất yên. Dòng người đi chậm, gần như không ai nói chuyện. Tôi chỉ có ít giây để nhìn Người rồi bước tiếp. Nhưng khi đi qua, mắt tôi bỗng nóng lên.

Tôi không cố ngăn nước mắt. Tôi nghĩ đến ông. Nghĩ đến những năm tháng ông đã đi qua. Nghĩ đến một người lính già cuối đời vẫn giữ trong lòng một lời hẹn với Hà Nội, rồi gửi lời hẹn ấy cho đứa cháu chưa từng đặt chân đến.

Ra khỏi Lăng, tôi đứng lại rất lâu bên ngoài. Trời vẫn xanh. Người vẫn đông. Một cơn gió nhẹ đi qua hàng cây. Tôi đưa tay lên lau mắt, rồi bất giác mỉm cười. Tôi đã làm được điều ông muốn.

Tôi bắt đầu để ý hơn đến những người sống trong thành phố này. Buổi chiều, có những bà cụ ngồi bên góc phố uống chén trà, trước mặt là chiếc ghế nhựa thấp và chiếc hộp đựng vài gói bánh. Có người bán hàng rong đạp xe chậm qua phố, phía sau chở những bó hoa theo mùa. Có những người lao động trở về nhà lúc trời đã tối, chiếc áo khoác vắt trên tay, bước nhanh qua dòng xe.

Tôi thích những lúc thành phố chậm lại.

Chiều xuống, tôi ngồi trong một quán cà phê nhỏ. Quán không rộng, bàn ghế kê sát nhau. Tôi gọi một ly cà phê trứng. Trong lúc chờ, người phục vụ đặt xuống trước mặt tôi một chiếc thìa nhỏ, rồi dặn:

“Em khuấy nhẹ thôi, không là tràn.”

Tôi bật cười. Những chuyện như thế ở quê tôi cũng có. Người ta vẫn thường dặn nhau những điều vụn vặt, đi đường cẩn thận, trời sắp mưa nhớ đem áo, ăn chậm thôi kẻo nghẹn.

Tôi ngồi bên cửa sổ, nhìn người qua lại. Tôi tự hỏi, nếu ông còn sống và ngồi ở đây, ông sẽ gọi món gì? Có lẽ ông vẫn uống trà. Có lẽ ông sẽ chê cà phê đắng. Và có lẽ ông sẽ kể cho tôi nghe một câu chuyện nào đó mà tôi đã nghe từ rất lâu nhưng vẫn chưa nhớ hết.

Tôi từng nghĩ mình yêu Hà Nội vì mùa thu. Nhưng sau chuyến đi ấy, tôi nhớ Hà Nội từ những điều rất nhỏ, buổi sáng ở ga Hà Nội, người công nhân quét lá, bà cụ nghe giọng miền Trung rồi cẩn thận chỉ đường, gói cốm buộc bằng sợi dây mảnh, dòng người lặng lẽ vào Lăng, chiếc thìa nhỏ bên ly cà phê và câu dặn “khuấy nhẹ thôi”.

Những điều ấy không có trong những câu chuyện ông từng kể. Nhưng nhờ những câu chuyện của ông, tôi mới đến đây để nhìn thấy chúng.

Hà Nội của ông nằm trong ký ức những năm tháng chiến tranh, trong những con phố ông từng đi qua, trong Quảng trường Ba Đình và trong hình ảnh Người mà ông luôn kính trọng. Hà Nội của tôi bắt đầu từ những ngày tháng Chín, từ lời hẹn của người đã khuất, rồi ở lại qua những cuộc gặp rất bình thường.

Hai Hà Nội ấy, từ lúc nào, đã cùng nằm trong một miền ký ức. Tàu đã đi xa, ngoài cửa kính, những cánh đồng miền Bắc lùi dần, phía trước là miền Trung với gió Lào, cát trắng và biển mặn. Tôi ngồi im, chợt nhớ câu ông nói năm nào:

“Sau này có dịp, cháu ra Hà Nội thay ông viếng Bác.”

Ngày ấy, tôi chỉ nghe như nghe một lời dặn của người lớn. Bây giờ, khi chuyến tàu đã đưa tôi rời Hà Nội, tôi mới hiểu vì sao ông đã nhớ thành phố ấy lâu đến thế.

Tôi đã đến Hà Nội thay ông. Còn Hà Nội, bằng cách nào đó, đã đưa ông trở về với tôi./.

Hoài Thanh