Cỗ tam sinh làng Đông Trạch
Con sông Hồng trước đây chảy qua đất làng Khuyến Lương, phường Trần Phú, quận Hoàng Mai (nay thuộc xã Nam Phù, TP. Hà Nội) xuống đến đầu làng Đông Trạch, xã Ngũ Hiệp, huyện Thanh Trì (nay thuộc phường Khuyến Lương, TP. Hà Nội) thì phình to như một quả bóng.
Đoạn sông Hồng qua đây rộng mênh mông, thường có sóng lớn. Vì thế, đê Đông Trạch là đoạn đê sung yếu. Ca dao có câu:
Đời Trần bão táp mưa sa
Thanh Đàm đê vỡ mười ba năm liền
Sử cũ chép, tháng Bảy năm Quý Tỵ (1713) “mưa dầm không ngớt, nước các sông tràn ngập, vỡ đê các trấn Sơn Tây, Sơn Nam và Thanh Hoa, mấy vạn nhà bị nước cuốn đi mất, nhân dân bị đói”. Khi đó, làng Đông Trạch thuộc huyện Thanh Trì (1), phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam nằm đúng vị trí đê bị vỡ. Sau vỡ đê, làng Đông Trạch chỉ còn là một vực nước lớn. Để ngăn nước lũ, triều đình cho đắp đê ở phía ngoài làng, giáp với bờ sông. Dân phiêu tán lục tục trở về làm nhà men chân đê để ở. Xóm dân hình thành. Làng có ba xóm: Duyên Hà Thượng, Duyên Hà Hạ và xóm Phú Thọ. Làng Đông Trạch là làng duy nhất trong vùng từ gần 300 năm nay không có chùa. Trước đây, làng có ngôi chùa ở giáp thôn Việt Yên, xã Ngũ Hiệp, Thanh Trì nhưng chùa đã bị nước lũ cuốn trôi. Bây giờ ở chỗ chùa cũ còn dấu tích đầm Chùa. Tại góc phía đông của đầm nước, làng xây một ngôi đền trên một gò đất, thường gọi đầm Vòng, tên chữ Kim Long Từ, thờ Bát Hải Long Vương, giữ chức Trưởng Long Cung. Đền mái ngói rêu phong, có cây cổ thụ tỏa bóng um tùm. Nối đền với bờ đầm là một bờ đất nhỏ làm cảnh trí nơi đây càng thêm ngoạn mục.
Tục truyền, vị thần thờ ở đầm Vòng rất thiêng, người gặp việc trắc trở cầu khấn thần đều linh nghiệm, nên từ lâu, vì kiêng húy, người ta chuyển gọi đầm Tròn. Nước đầm Tròn trong vắt, quanh năm không bao giờ cạn, đó là nguồn nước nuôi sống cả dân làng Đông Trạch và các làng xung quanh. Hằng năm, vào ngày mồng 8 tháng Tư, làng Văn Giáp, xã Văn Bình, huyện Thường Tín cách đền 10km, trước ngày hội làng lại trống giong cờ mở đến rước nước ở đầm Tròn về bao sái ngai và bài vị của vị thần làng.
Hội đầm Tròn hằng năm diễn ra vào ba ngày 23, 24 và 25 tháng Tám. Trong hội, phụ lão và dân làng Mui, quận Hoàng Mai và làng Yên Mỹ, huyện Thanh Trì, cũng đến dự vì cùng chịu cảnh vỡ đê năm xưa. Ngày 23 lễ khai môn, rước cấp thủy tại đầm; chính hội ngày 24. Vào giờ Tý ngày 24 (từ 11 giờ đêm đến 1 giờ sáng) các quan viên tế thần, vì đúng vào giờ đó trước đây là giờ đê vỡ. Làng soạn cỗ tam sinh dâng thần. Nếu cỗ tam sinh lễ thần trên cạn là bò, dê, lợn thì cỗ tam sinh dâng thủy thần của làng Đông Trạch là vịt, ngan, cá.
Làng có đất công là Vườn Chuối, giáp đăng cai được thu hoa lợi lấy tiền mua vịt và ngan. Còn cá trước ngày hội, làng đánh bắt ngay tại đầm, chọn một con to nhất (cá chép hoặc cá trắm, có khi nặng 10kg) làm sạch đặt vào mâm đồng, cùng mâm thịt vịt, thịt ngan để cả con dâng lễ. Tế lễ xong, người đăng cai đem nấu nướng để các quan viên tế và dân làng dự lễ cùng thụ lộc.
.......................................................................
Chú giải:
(1) Năm 1573, Lê Duy Đàm lên ngôi, lấy hiệu là Lê Thế Tông, vì kiêng húy vua, Thanh Đàm đổi gọi là Thanh Trì.