Văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên vùng
GS.TS Nguyễn Văn Kim - Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhận định, truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên, xuyên vùng. Là trung tâm văn hóa tiêu biểu của đất nước, Thăng Long là nơi lọc chọn, thử thách, đào luyện những tài năng, bậc anh kiệt. Tài năng, cống hiến và trước tác của họ đã phát triển trên đất Thăng Long và làm rạng danh cho truyền thống văn hiến Thăng Long.
Theo GS.TS Nguyễn Văn Kim, từ nguồn cội, trong sự phát triển của Thăng Long - Hà Nội, dù có những biến đổi về phạm vi hành chính, thì mối quan hệ giữa kinh đô với các vùng miền đất nước đặc biệt là tứ trấn luôn là mối quan hệ mật thiết tự nhiên và máu thịt. Là kinh đô trung tâm chính trị, kinh tế, văn hiến của đất nước, Thăng Long - Hà Nội luôn nhận được nguồn lực phát triển, sự trấn giữ, bảo vệ của các vùng miền.

Mặt khác, sự cường thịnh, vững bền của vùng kinh sư cũng tạo nên niềm tin, động lực phát triển cho tứ trấn và đất nước. Cơ chế đồng tồn, tương hỗ; giá trị của mối quan hệ cùng chung sống, cùng chung vận mệnh, cùng chia sẻ lợi ích và cùng chung một tâm thức văn hóa là đặc trưng, giá trị linh thiêng trong tư tưởng, di sản văn hóa của Thăng Long - Hà Nội.
1. GS.TS Nguyễn Văn Kim cho rằng, trải qua hơn 10 thế kỷ, trong các mối quan hệ vùng và liên vùng; các thăng trầm, thách thức khắc nghiệt của lịch sử, nền văn hiến của Thăng Long - Hà Nội đã được hun đúc, tôi rèn. Là trung tâm chính trị của đất nước, Thăng Long - Hà Nội luôn là nơi hình thành các ý tưởng, ban hành quyết sách và tiên phong trong việc thực thi các sứ mệnh, nhiệm vụ trọng yếu của đất nước. Thăng Long cũng là trung tâm kinh tế sầm uất, phồn thịnh nhất của quốc gia Đại Việt. Chất thị, chất công thương đã hình thành sớm, quán xuyến nhiều hoạt động kinh tế, xã hội và thực tế đã trở thành đặc trưng, giá trị của văn hóa Thăng Long.
Trong lịch sử, Thăng Long - Đông Đô không chỉ là trung tâm sản xuất, giao lưu hàng hóa mà còn là thị trường tiêu thụ giàu tiềm năng của cả nước. Nhu cầu tiêu dùng của hoàng gia, đội ngũ quan lại cùng gia đình, gia nhân và giới thị dân giàu có đã tạo nên sức tiêu thụ lớn của vùng kinh đô. Sông Hồng, sông Tô, sông Nhuệ, sông Đáy,… từng là các huyết mạch giao thương, các trục kinh tế - xã hội chủ đạo, đồng thời là các không gian mở của đế đô. Các dòng cũng là các dòng “Nghĩa thủy”, không chỉ nuôi dưỡng các ngành kinh tế, mà còn tạo môi trường, không gian sáng tạo văn hóa.
Các cửa ô - Cửa nước chính là những dòng lưu chuyển hàng hóa, truyền tải các lớp phù sa văn hóa để các triều đại quân chủ từ Lý - Trần đến Hồ - Lê sơ - Mạc - Lê Trung Hưng,… chấn hưng đất nước. Một Thăng Long mạnh về chính trị, cường thịnh về kinh tế có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với sự trường tồn, phát triển của một quốc gia. Thăng Long là nơi định đô của các triều đại, của giới chính trị; là nơi đóng tổng hành dinh, bộ tham mưu chiến lược của các cuộc chiến tranh; là trung tâm kinh tế quan trọng nhất của đất nước.

Trong lịch sử, hoạt động kinh tế luôn gắn liền với nhiệm vụ quốc phòng, bảo đảm an ninh cho đất nước. Trải qua các triều đại, chính quyền Thăng Long đã phát huy tài nguyên vị thế và đã biến tài nguyên đó thành động lực, thúc đẩy các chiến lược phát triển. Thăng Long là nơi tập trung nhiều nguồn tài nguyên của đất nước, có nhiều công trình văn hóa, kiến trúc bề thế, nơi trăm họ đều trở nên giàu thịnh. Môi trường xã hội, sức mạnh kinh tế của Thăng Long đã cuốn hút nhiều dòng người đến lập nghiệp, định cư.
Nhìn chung, chính sách của các vương triều luôn khoan mở để dân yên, dân vui và luôn hướng về triều đình. Đó là cơ sở cho việc củng cố niềm tin, tạo sự phát triển vững bền cho các triều đại. Dựa vào tiềm năng, thế mạnh đã tích hợp trong nhiều thế kỷ, cùng với định hướng phát triển: nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh; đẩy mạnh chuyển đổi số, phát triển kinh tế số, Xã hội số và các mô hình kinh tế mới,… Hà Nội nên kế thừa tư tưởng để đề xuất, thực hiện phương châm: “Công nghiệp, dịch vụ sinh thái - Đô thị hiện đại - Thị dân văn minh”.
2. GS.TS Nguyễn Văn Kim cho biết thêm, đồng hành với các hoạt động chính trị, bang giao, kinh tế là các dòng chảy văn hóa. Truyền thống văn hóa Thăng Long - Hà Nội luôn có sự kết nối chặt chẽ với cách tiếp cận, tâm thế liên, xuyên vùng. Là trung tâm văn hóa tiêu biểu của đất nước, Thăng Long là nơi lọc chọn, thử thách, đào luyện những tài năng, bậc anh kiệt. Tài năng, cống hiến và trước tác của họ đã triển nở chính trên đất Thăng Long và làm rạng danh cho truyền thống văn hiến Thăng Long.
“Thăng Long có được trữ lượng, độ trù mật cao về di sản văn hóa vật thể, phi vật thể là nhờ có năng lực sáng tạo của người Tràng An, nhưng cũng còn dựa vào khả năng thâu nhận di sản văn hóa từ nhiều vùng miền đất nước, đặc biệt là tứ trấn. Đó là các dòng chảy văn hóa tự nhiên, nguồn tài nguyên nhân văn vô giá để tạo nên hệ giá trị và đặc trưng văn hóa “giàu có mà văn nhã” truyền nối của đất kinh sư” - GS.TS Nguyễn Văn Kim, nhấn mạnh.

Nghĩ suy về không gian văn hóa Thăng Long có thể có nhiều quan điểm, cách thức tiếp cận. Nếu lấy khu trung tâm Hoàng thành làm vùng lõi, trục tâm thì đất kinh sư xưa có bốn xứ (hay bốn kinh trấn) án ngữ, bảo vệ cho kinh đô, nơi “tối thị hiểm yếu”. Trong tâm thức của nhiều triều đại, bên ngoài các xứ ấy là vùng ngoại trấn. Như vậy, tứ trấn là nội trấn, là vùng nội vi về không gian xã hội, văn hóa với Thăng Long. Điều đáng chú ý, tuy chịu nhiều tác động bởi các vòng xoáy của văn hóa Thăng Long nhưng tứ trấn vẫn là những không gian văn hóa riêng, giàu trữ lượng, chiều sâu và có nhiều giá trị đặc sắc.
Mặt khác, nếu lấy Hoàng thành là vùng lõi, Thăng Long - Hà Nội (khu phố cổ, các quận nội thành trước đây) là vùng đệm và các trấn (tỉnh, thành) gần kề là vùng cảnh quan thì chính vùng đệm, vùng cảnh quan đó đã đồng thời đạt đến 3 giá trị: Bảo vệ những đặc trưng, giá trị văn hóa tiêu biểu của Thăng Long; Thâu nhận, làm giàu thêm cho di sản văn hóa Thăng Long; Lan tỏa, chuyển giao các giá trị văn hóa Thăng Long đến nhiều vùng miền đất nước.
Nói cách khác, các vùng văn hóa đó đã hợp thành một cấu trúc tổng thể gồm ba vòng tròn đồng tâm góp phần bảo tồn các mã di truyền văn hóa, sáng tạo nên đặc trưng, giá trị, bản sắc của văn hóa Thăng Long - Hà Nội. Các vòng tròn đồng tâm văn hóa đó cũng đã tạo nên một không gian sáng tạo với hệ sinh thái văn hóa tự nhiên, hệ điều tiết tự nhiên, đồng thời kiến lập thế cân bằng động và mở của văn hóa Thăng Long - Hà Nội.

GS.TS Nguyễn Văn Kim cho rằng, vượt qua các đường biên chính trị, hành chính; ý thức về nguồn cội, các mối quan hệ tộc người, văn hóa và sự giao cảm tâm linh luôn là các giá trị hằng xuyên trong lịch sử, tâm thức dân tộc. Để xây dựng và phát triển Hà Nội trong thời kỳ mới, GS.TS Nguyễn Văn Kim gợi mở Hà Nội nên thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa.
Để làm được điều đó, cần có cái nhìn chuyên sâu, liên ngành để làm bật lên các giá trị, đặc trưng văn hóa vật thể, phi vật thể truyền thống, đồng thời nên hướng tư duy văn hóa đến cái nhìn liên vùng, liên văn hóa nhằm tạo nên một không gian/hệ sinh thái văn hóa rộng lớn với các giá trị, di sản chuỗi vốn đã định hình, định vị trong tiến trình phát triển của Thăng Long - Hà Nội./.