Tọa đàm “Lửa trên đường ray”:Ký ức không quên của những người giữ mạch đường sắt thời chiến
Sáng 10/9, tại Bảo tàng Hà Nội tổ chức tọa đàm “Lửa trên đường ray”, trong khuôn khổ Festival Thăng Long - Hà Nội lần thứ II năm 2026. Chương trình là dịp gặp gỡ, đối thoại giữa những nhân chứng từng gắn bó với ngành Đường sắt trong chiến tranh và thế hệ hôm nay, qua đó tái hiện một phần ký ức về những chuyến tàu vượt qua bom đạn, những người bám máy, bám đường và hành trình đưa đầu máy xe lửa hơi nước 141-179 về Ga di sản Bảo tàng Hà Nội.
Trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, đường sắt giữ vai trò quan trọng trong việc vận chuyển, kết nối hậu phương với tiền tuyến. Khi các tuyến đường sắt trở thành mục tiêu đánh phá dữ dội, phía sau mỗi chuyến tàu là cả một lực lượng cán bộ, công nhân viên ngày đêm bám máy, bám đường, sửa chữa cầu đường, khắc phục hậu quả bom đạn để duy trì tuyến vận tải.
Lựa chọn cách kể lịch sử từ chính những con người từng trực tiếp tham gia vào công việc ấy, tọa đàm “Lửa trên đường ray” tập trung vào 3 tuyến nhân vật: người lái đầu máy, người giữ đường và người giữ ký ức.
Ở tuyến thứ nhất, câu chuyện được kể từ góc nhìn của những người trực tiếp điều khiển đầu máy hơi nước trên các tuyến đường sắt huyết mạch trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Qua câu chuyện của ông Phạm Văn Cung, nguyên tài xế trưởng Xí nghiệp Đầu máy Hà Nội và ông Bùi Đình Lục, người có nhiều năm công tác trong nghề lái tàu, công chúng có dịp hiểu rõ hơn về một đầu máy hơi nước, về những con người trực tiếp vận hành đoàn tàu cũng như sự phối hợp chặt chẽ của từng vị trí để mỗi chuyến tàu có thể lăn bánh an toàn.
Gắn với những dấu mốc đáng nhớ của ngành đường sắt, ông Bùi Đình Lục cho biết, ông bắt đầu vào ngành năm 1967 và một năm sau được điều sang Tổ lái máy 424 anh hùng, phục vụ các chuyến tàu đường sắt Bắc - Nam cho đến khi nghỉ hưu. Những năm tháng ấy để lại trong ông nhiều kỷ niệm, trong đó có việc năm 1975 ông là người đầu tiên lái đoàn tàu Thống Nhất Bắc - Nam vào tới Thanh Hóa; tham gia vận chuyển hàng hóa, vật liệu phục vụ các công trình lớn; đồng thời trực tiếp lái tàu qua những tuyến lửa trong thời kỳ chống Mỹ, trong đó có khu vực trọng điểm cầu Hàm Rồng.
Tuyến nội dung thứ hai của tọa đàm dành cho những cán bộ, công nhân đường sắt làm nhiệm vụ bảo đảm thông tuyến. Họ thường xuyên có mặt tại những trọng điểm bị đánh phá, xử lý những đoạn đường hư hỏng, khôi phục cầu đường và tìm cách duy trì hoạt động của tuyến đường sắt trong điều kiện chiến tranh.
Tại tọa đàm, ông Nguyễn Đức Quang, cán bộ kỹ thuật đầu máy toa xe đã chia sẻ ký ức về sự kiện tại cầu Ninh Bình năm 1965. Sau khi cầu bị đánh sập và được khôi phục tạm thời nhưng khả năng chịu tải còn hạn chế, phương án kéo đầu máy không người lái qua cầu bằng tời mất nhiều thời gian. Trước tình thế đó, ông đã trực tiếp lên đầu máy và điều khiển qua cầu.
Ông Hoa Văn Cảnh, thành viên Tổ lái máy 424 cũng chia sẻ những năm tháng lái tàu trên tuyến Hà Nội - Thanh Hóa. Từ công việc đốt lửa, ông được đào tạo trở thành tài xế, trực tiếp lái tàu qua những cung đường trọng điểm, trong đó có khu vực cầu Hàm Rồng. Ông cũng nhắc lại những tình huống đối mặt với máy bay địch và cách người lái tàu xử lý để bảo đảm an toàn cho đoàn tàu…
Qua những câu chuyện và ký ức của các nhân chứng, công chúng càng thêm trân trọng sự dũng cảm, tinh thần trách nhiệm và những đóng góp thầm lặng của các thế hệ cán bộ, công nhân ngành Đường sắt trong những năm tháng gian khó.
Đáng chú ý, trong khuôn khổ của tọa đàm, Bảo tàng Hà Nội còn tái hiện hoạt cảnh về những chuyến tàu thời chiến: từ những cuộc tiễn đưa, những cánh thư từ hậu phương gửi ra tiền tuyến đến chuyến tàu trở về trong ngày đất nước thống nhất. Hơn 10 phút hoạt cảnh gợi lại những ký ức xúc động, làm nổi bật hình ảnh đoàn tàu như một chứng nhân lịch sử và nơi kết nối, tiếp nối ký ức qua các thế hệ.
Bên cạnh phần thực cảnh và tọa đàm, chương trình dành một nội dung để tri ân các cán bộ ngành Đường sắt đã phối hợp, tham gia và có đóng góp trong quá trình vận chuyển, đưa đầu máy xe lửa hơi nước 141-179 về Ga di sản Bảo tàng Hà Nội. Hoạt động tri ân được tổ chức nhằm ghi nhận những đóng góp cụ thể của các cá nhân, đồng thời thể hiện sự trân trọng đối với sự phối hợp giữa Bảo tàng Hà Nội và ngành Đường sắt trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản công nghiệp và đưa hiện vật đến gần hơn với công chúng.
Phát biểu tại tọa đàm, ông Nguyễn Tiến Đà - Giám đốc Bảo tàng Hà Nội nhấn mạnh, với “Lửa trên đường ray”, Bảo tàng Hà Nội lựa chọn cách tiếp cận lịch sử từ những câu chuyện của con người. Qua những ký ức của những nhân chứng và người từng gắn bó với ngành Đường sắt, chương trình hướng tới tuyên truyền, giáo dục truyền thống yêu nước, tinh thần cách mạng và ý chí vượt qua gian khổ của các thế hệ đi trước; đồng thời khơi dậy niềm tự hào, ý thức trách nhiệm và khát vọng cống hiến trong thế hệ trẻ.
Từ đầu máy 141-179 được lưu giữ tại bảo tàng đến những câu chuyện của người từng làm việc trên đường ray, tọa đàm mở ra cách tiếp cận lịch sử gần gũi hơn, để hiện vật gắn với ký ức nhân chứng, những đóng góp của các thế hệ đi trước được lắng nghe, trân trọng và trao truyền./.