Chung cư một thủa
Cho tới bây giờ, tôi đã sống trong bốn ngôi nhà. Mỗi ngôi nhà là một phần đời, là những mảng ký ức và kỷ niệm. Trừ ngôi nhà đầu tiên sống trong thời gian ngắn, và khi tôi còn quá nhỏ (từ khi sinh ra đến 3 tuổi) và ngôi nhà hiện đang sống mới chuyển đến chưa lâu lắm, thì phần lớn cuộc đời tôi gắn bó với ngôi nhà thứ hai và thứ ba, đều là hai căn chung cư. Gọi chung cư là theo ngôn từ bây giờ, còn hồi đó người ta gọi là nhà tập thể, trong khu tập thể.
Lần chuyển nhà đầu tiên khi tôi mới 3 tuổi, nhưng vẫn nhớ rõ. Hồi đó gia đình tôi sống trong căn nhà mái lá trong khu tập thể cán bộ của một trường đại học lớn ở Hà Nội – nơi mẹ tôi công tác. Khi được chuyển nhà thì sướng lắm. Vì khu tập thể nhà lá ấy cứ thi thoảng là xảy ra cháy, cháy là nỗi ám ảnh của tất cả mọi người. Nhà ai cũng đun bếp dầu, bếp củi; nhà thì mái lá nên cháy rất dễ và rất nhanh, không tài nào cứu kịp. Nơi ở mới chuyển đến là một căn hộ nằm tít trên tầng cao nhất của một toà nhà chung cư 5 tầng trong một khu tập thể mới xây; căn hộ đó bố tôi được phân theo tiêu chuẩn cán bộ. Chỗ đó nằm giữa cánh đồng bát ngát ở vùng ngoài ô, gần quốc lộ 32 đi về xứ Đoài, thủa đó còn vô cùng hoang vắng.
Nhà rộng hơn, sạch sẽ, thoáng mát, vệ sinh khép kín (còn ở nhà cũ phải đi vệ sinh công cộng) và không sợ cháy nữa. Đó quả là một niềm hạnh phúc lớn lao. Khu tập thể mới có nhiều loại nhà với hình dáng, kiểu cách, số tầng khác nhau, nhưng cao nhất là nhà 5 tầng. Chúng tôi ở tầng 5 dĩ nhiên là trên đỉnh, và leo mệt. Những ngày trời đẹp, đứng ở nhà có thể nhìn thấy cả núi Ba Vì và Tam Đảo. Bốn mùa đều thừa nắng, thừa gió. Mùa hè, nhất là mùa gặt tháng 5, châu chấu cào cào, chuồn chuồn, bọ xít cánh cam… từ cánh đồng bay vào đầy nhà. Và chúng là món đồ chơi của lũ trẻ chúng tôi…
Cái nhà chung cư chúng tôi ở có một mặt bằng kỳ lạ mà đến giờ tôi vẫn chưa thấy nhà nào giống thế. Và lạ nữa là trong khu tập thể, nó chỉ có một mình, không có toà thứ hai; trong khi các toà khác thì thường một nhóm giống nhau. Nó có mặt bằng hình chữ T, tạo thành ba nhánh với mỗi nhánh giống như một đơn nguyên, nhưng chung nhau cái cầu thang ở giữa. Ba nhánh ấy chĩa về ba hướng, được cư dân đặt tên là cánh bắc, cánh đông, cánh tây. Mỗi cánh có hai hộ chung một cái hành lang bên, một tầng là sáu hộ, 5 tầng là 30 hộ. Nhà tôi ở cuối cánh bắc, đầu hồi quay về hướng bắc nhưng cửa chính quay hướng tây, mùa hè nóng kinh hồn. Ba cánh chụm lại ở cái sảnh thang, mọi người gọi là ngã ba cầu thang. Đó là một không gian đặc biệt và vô cùng đa dụng. Mọi người chơi ở đó, buôn chuyện ở đó, bổ củi, nhóm bếp than, sửa xe đạp, đan len… ở đó. Hầu như ngã ba cầu thang lúc nào cũng có người. Hồi đó thiệt là rảnh không như bây giờ. Nhớ nhất là mỗi dịp Tết, các hộ cùng tầng lại hò nhau luộc bánh chưng chung, bắc bếp củi ở ngay ngã ba cầu thang, thay nhau trông nồi cả đêm; tầng nào cũng vậy. Lũ trẻ chúng tôi cũng xoen ven bên bếp, nướng khoai, nướng ngô ké rồi ăn với nhau, thức với nhau.
Nhà tôi có hai phòng (chẳng phân biệt là phòng gì như bây giờ), một khu bếp và một khu vệ sinh. Hai phòng ấy có tên là phòng nhỏ và phòng to. Bố mẹ tôi ở phòng nhỏ, nơi đó cũng là chỗ… để xe đạp, tủ quần áo. Phòng to là phòng khách, phòng ăn, phòng ngủ, phòng học của chị em chúng tôi. Hình như nó chỉ có chừng 15m2, tôi chẳng hiểu thế nào mà nhét được một bộ bàn ghế salon, hai cái giường, hai cái bàn học và một cái tủ ly vào trong ấy.
Bên cạnh nhà tôi ở cùng hành lang là nhà một ông giám đốc một xí nghiệp nhà nước. Giám đốc là oai lắm, và dĩ nhiên “có điều kiện” hơn các nhà khác. Nhà ông là một trong những nhà có tivi đầu tiên của nhà 5 tầng ấy. Buổi tối, nhà ông thành cái nhà cộng đồng, lúc nào cũng kín người xem tivi. Lũ trẻ chúng tôi xem xong chương trình Bông hoa nhỏ thì chán, ngồi lòng bố mẹ có khi ngủ quên, được bế về nhà lúc nào không biết. Tivi chỉ là một chuyện, nhưng hồi đó quan hệ cởi mở hơn nhiều, hàng xóm luôn sang nhà nhau chơi, rồi mượn nhau đủ thứ đồ nghề sửa chữa, đồ gia dụng, vay tiền vay gạo, xin lửa…, không lẳng lặng khép kín như bây giờ.
Điều đáng sợ nhất với các hộ tầng cao là mất nước do nước chảy yếu. Nhà tôi ở tầng 5 đương nhiên chịu cảnh này. Mặc dù đã xây thêm hai cái bể chứa nước trong khu bếp và khu vệ sinh nhưng vẫn không đủ. Mỗi khi mất nước là bố mẹ tôi phải đi xin nước bằng xô ở các hộ tầng dưới, hoặc từ cái vòi công cộng dưới sân toà nhà, vô cùng vất vả.
Ngôi nhà đó, căn hộ đó gắn bó với tuổi thơ tôi cùng vô vàn những điều thú vị mà trẻ con thời nay chẳng thể nào có. Người lớn đi làm cả ngày, trẻ con chỉ học một buổi nên buổi còn lại là chúng làm vua, nghịch đủ trò, sang nhà nhau chơi lung tung, cùng tầng, khác tầng giao lưu thoải mái. Không có cái cảm giác nơm nớp lo sợ những vấn đề bất an của xã hội như bây giờ nên vô tư, an tâm lắm. Ở ngôi nhà đó, lần đầu tiên tôi đã đến trường. Cũng ở đó, tôi và gia đình mình đã có những cái đầu tiên được biết, được hưởng: Tivi, tủ lạnh, xe máy, điện thoại. Bây giờ thì những thứ đó quá bình thường nhưng vào cuối những năm 80, đầu 90 thế kỷ trước là ghê gớm lắm.
Một trong những ký ức ở ngôi nhà cũ đó là việc đốt pháo vào dịp Tết nguyên đán. Trẻ con đứa nào cũng thích pháo. Lúc giao thừa pháo nổ cứ tưởng như sập nhà. Khi gia đình tôi chuyển sang ngôi nhà sau này thì cấm pháo rồi, chả còn được nghe pháo tết nữa, và cũng chẳng còn hình ảnh những hành lang ngập tràn xác pháo.
Giữa những năm tôi học cấp 3, nhà tôi chuyển nhà lần hai, sang ngôi nhà thứ ba. Nhà mới cách nhà cũ chừng 500m, cũng là nhà chung cư. Ấy là khi bố tôi được thăng cấp, nên có tiêu chuẩn mới. Tiêu chuẩn mới ấy theo thực tế là căn hộ diện tích rộng hơn, và được xuống tầng thấp. Quả là hạnh phúc lớn lao và nhiều ý nghĩa. Bởi việc leo bộ tầng 5 so với tầng 2 là khác nhau lắm; và điều nữa là tầng 2 thì khả năng mất nước ít hơn.
Khác với lần trước chỉ dọn đồ đến ở, lần này bố tôi có cải tạo, sửa sang đôi chút. Gọi là cải tạo nhưng thực ra không có gì lớn. Chỉ là tích hợp khu xí và khu tắm vào chung trong một phòng vệ sinh, thay xí xổm bằng xí bệt, xây cái bệ bếp, làm hai cái “chuồng cọp” ở hai logia để chống trộm, sửa lại chút đèn đóm và đi dây điện nổi vào trong ống gen, lát đè gạch men Tàu (gạch ceramic) lên sàn cũ gạch bông xi măng, rồi quét vôi lại trên tường. Thế thôi, đồ đạc thì khuân tất cả từ nhà cũ sang. Ấy vậy mà ông bác ở quê lên chơi, về làng bảo rằng nhà đẹp như khách sạn. Tới thời điểm đó tôi vẫn chưa biết khách sạn nó như thế nào nhưng nghe vậy thì phổng mũi, tự hào lắm.
Nhà có 3 phòng không kể khu bếp và vệ sinh, 1 phòng nhỏ phía ngoài kiểu như tiền sảnh, là chỗ để xe. Phía trong là hai phòng rộng bằng nhau, chẵn 15m2, liền kề với hai cái logia ở phía sau. Theo “quy hoạch”, một chiếc tủ tường lớn (bê từ nhà cũ sang) ngăn đôi phòng phía ngoài, khoang trong kê giường của bố mẹ, khoang ngoài còn chừng 7m2 là nơi tiếp khách, ngồi ăn. Phòng phía trong của chúng tôi với hai chiếc giường, hai chiếc bàn học, tủ, giá sách, bàn thờ treo trên tường… tóm lại là một phòng đa năng, cũng như một cái kho.
Mặc dù nhà rộng hơn, có tiện nghi hơn chút so với nhà cũ với xí bệt, chậu rửa mặt, vòi sen, chuyển sang nấu bếp gas…, nhưng căn hộ này lại có nhược điểm là kiểu nhà hành lang giữa, nên hành lang tối om, và tường phía hành lang không có cửa sổ (để cho kín đáo) nên nhà rất bí và tối. Khoảng sáng từ hai cái logia không đủ. Cửa vào phía hành lang thì luôn đóng nên bên trong càng tối. Bấy giờ chuyện hàng xóm đã khác xưa rồi, không như ở nhà cũ nữa, hầu như nhà ai biết nhà nấy, ít khi để ý đến nhau, sang nhà nhau. Nhưng vị trí nhà tôi lại có may mắn là trước cửa nhà có một khoảng hõm vào trên mặt bằng của khối nhà, và đó là mái sảnh thang. Vì thế nên trước cửa thoáng đãng không bị tối như những hộ khác. Thêm nữa, với cái mái sảnh thang đó, nghiễm nhiên nhà tôi được chiếm dụng làm một cái vườn cây nho nhỏ, đặt chậu cảnh, bắc giàn leo thành một khoảng xanh mát mắt. Tôi gọi đó là vườn thượng uyển, ngày ngày tưới cây như một thú vui.
So với nhà cũ, thì cuộc sống ở đây đã khác rất nhiều. Không có ai chơi hay đứng buôn chuyện ở hành lang, cầu thang nữa, không có chuyện đi xem nhờ tivi (vì nhà ai cũng có tivi rồi), việc xin xỏ, nhờ vả nhau cũng rất hạn chế, lũ trẻ ở trong nhà, ít khi ra ngoài chơi với nhau. Nói chung là quan hệ có một khoảng cách, chỉ đủ biết nhau để gật đầu chào khi gặp ngoài cầu thang hay khi… đi đổ rác.
Một may mắn khác là khi chuyển tới nhà mới ở căn hộ tầng 2, không phải lo chuyện xe máy nữa. Hồi nhà cũ ở tầng 5, xe phải gửi ở tầng 1 vì đưa lên rất vất vả và không có chỗ để. Còn ở đây thì chỉ hai nhịp cầu thang, mà thang lại rất rộng và thoải, nên xe máy lên rất dễ dàng.
Chuyển nhà tới chừng 2 năm, nhà tôi nuôi một con mèo. Đó là một phần ký ức đẹp và khó quên đối với gia đình chúng tôi. Con mèo đó rất ngoan và khôn. Nó bắt chuột rất giỏi, không bao giờ ăn vụng và đi vệ sinh đúng chỗ. Nó rất tình cảm với mọi người trong nhà. Nghe thấy tiếng xe máy hay bước chân người nhà ở cầu thang là nó chạy ra đón, không nhầm lẫn với người khác. Ai về nó gừ gừ sung sướng, ôm chân người, dụi đầu, cọ đuôi… Chúng tôi coi nó như một thành viên trong gia đình. Đến giờ, tôi vẫn còn lưu giữ nhiều tấm ảnh chụp nó. Tôi đặt tên nó là Paul theo tên một thành viên của ban nhạc Beatles, vì nó có khuôn mặt vô cùng dễ thương. Paul chết bởi một trận ốm sau khi sống cùng gia đình tôi 8 năm; lúc đó tôi thương tiếc nó, buồn nhớ và thẫn thờ mãi. Không có nó, nhà như vắng vẻ hơn. Nhưng đó là chuyện sau này.
Tôi vào đại học, bố mẹ già đi trong ngôi nhà ấy. Tôi theo ngành kiến trúc nên trong phòng chúng tôi ngoài đủ thứ bà rằn lại thêm cái bàn vẽ khổ A0 to tướng của tôi đặt giữa phòng. Chúng tôi cứ đùa rằng đi lại trong phòng này phải đánh võng, mà quả đúng thế thật. Căn phòng đã chật lại càng thêm chật. Tôi đi học xa, nên được trang bị một chiếc xe máy. Và nhà chật cũng lại càng thêm chật.
Khách đến nhà thì ngồi dưới sàn ở phòng ngoài, nhỡ khi đang ăn cơm thì chả có chỗ mà ngồi. Ấy vậy mà suốt thời sinh viên nhà tôi luôn là địa điểm tụ họp của những người bạn thân học cùng cấp 3. Tết năm nào cũng vậy, chúng tôi đều có một bữa tân niên đầm ấm. Sau khi ra trường, công việc bận bịu, rồi lấy vợ lấy chồng nên nếp ấy cũng thưa dần rồi mất hẳn.
Khi tôi… lấy vợ, một sự thay đổi lớn đã diễn ra với ngôi nhà – căn hộ chung cư này. Đó là việc cải tạo lại để thêm không gian, diện tích phù hợp cho cuộc sống mới. Hai cái logia được cấy thêm rộng ra, thành hai cái chuồng cu lơ lửng. Một cái chuồng cu thành phòng riêng của vợ chồng tôi, cái còn lại vẫn giữ chức năng là sân phơi nhưng thêm diện tích để chứa đồ. Sàn nhô ra nhiều hơn nên phía trong nhà tối càng thêm tối.
Tôi đã đón những thiên thần của mình trong căn nhà chật chội đó. Cuộc sống đã quá nhiều đổi thay và ngôi nhà cũng có những thay đổi, đồ đạc ngày càng nhiều lên, không gian diện tích cứ hẹp đi. Lũ trẻ lớn lên cũng quen thuộc với không gian ấy, gắn bó một cách hồn nhiên.
Ở ngôi nhà ấy là những năm tháng đèn sách, là ước mơ tuổi trẻ, là khát vọng, tình yêu của tôi. Chị em chúng tôi đã trưởng thành ở đó. Đấy là quãng thời gian đẹp nhất với bao nhiêu kỷ niệm, ký ức đẹp đẽ. Những gì đau buồn nhất, hạnh phúc nhất với tôi đã đến với tôi trong ngôi nhà đó. Những biến động lớn lao của cuộc sống đã diễn ra với tôi và gia đình trong ngôi nhà đó.
Nếu như ở ngôi nhà cũ gắn bó với những năm tháng tuổi thơ tôi, thì ở ngôi nhà này là tuổi trẻ. Bây giờ, dù đã chuyển sang ngôi nhà thứ tư - một ngôi nhà phố (nhưng trong ngõ) rộng rãi, đẹp đẽ, tiện nghi hơn rất nhiều, thì tôi vẫn không nguôi nhớ về những ngôi nhà cũ, những căn hộ chung cư mà tôi đã sống phần lớn thời gian trong cuộc đời cho đến bây giờ. Chung cư một thuở là những ký ức không thể nào quên. Mấy lần chuyển nhà, gia tài đáng giá nhất của tôi chỉ là sách vở với những kỷ niệm. Bữa dọn sang ngôi nhà bây giờ, sau khi đóng gói hết đồ đạc; vợ chồng tôi ngồi trên đống đồ ngổn ngang rưng rưng. Tôi định lấy máy ảnh chụp lần cuối, mà không sao chụp được…/.
