Một lần gặp nhạc sĩ trọn đời tâm huyết yêu Hà Nội

Sau khi hoàn thành chương trình đào tạo báo chí, tôi trở về quê hương, tham gia công tác Đoàn và xây dựng đời sống văn hóa tại địa phương. Tôi luôn nghĩ, xây dựng văn hóa từ những điều gần gũi nhất, từ tình yêu quê hương, từ những giá trị truyền thống tốt đẹp, cũng chính là cách góp sức cho Thủ đô ngày càng văn minh, tươi đẹp hơn.

Và cơ duyên đã đưa tôi đến một cuộc gặp gỡ mà tôi sẽ không bao giờ quên - vào một chiều tháng 4 năm 2025, tôi đến căn nhà trong phố yên tĩnh, gặp gia đình nhạc sĩ Phạm Tuyên. Đón tiếp, đó là nhà báo Phạm Hồng Tuyến - con gái út của nhạc sĩ - tiếp đón với nụ cười ấm áp, giọng nói trầm lắng chậm rãi, như đang chở cả một trời ký ức về cha. Bên chén trà nóng khói bay nhẹ, chị kể cho tôi nghe những câu chuyện về cha, về những ngày tháng kháng chiến gian khổ, về những lời ca vang vọng giữa khói bom, về một tấm gương sáng ngời trên mặt trận văn hóa. Nghe từng lời chị nói, nhìn ánh mắt chị khi hồi tưởng, lòng tôi cứ xúc động không nguôi, và từ đó càng thêm quyết tâm học tập và noi theo tấm gương quý giá ấy.

Chuyện ở phố về tấm gương nhạc sĩ trên mặt trận văn hóa

Nhạc sĩ Phạm Tuyên sinh ra và lớn lên tại phố Hàng Da, quận Hoàn Kiếm, ngay giữa lòng Hà Nội ngàn năm tuổi. Nơi đây, từng con ngõ, mái nhà, hàng cây, góc phố đều gắn với những ký ức tuổi thơ, và rồi trở thành nguồn cảm hứng bất tận trong suốt hơn bảy thập kỷ sáng tác của ông. Nhưng điều làm người dân Thủ đô kính trọng và ngưỡng mộ nhất chính là tấm gương của một người chiến sĩ cách mạng trên mặt trận văn hóa - người đã dùng âm nhạc làm vũ khí, lấy lời ca làm ngọn cờ, khắc họa vẻ đẹp và khí phách Hà Nội trong từng chặng đường lịch sử.

Năm 1950, khi mới hai mươi tuổi, chàng trai Phạm Tuyên đã tốt nghiệp Trường Sĩ quan Lục quân Trần Quốc Tuấn, trở thành đại đội trưởng tại Trường Thiếu sinh quân Việt Nam. Ngay trong những ngày đầu kháng chiến, khi đang đứng trên bục giảng, máy bay giặc Pháp đến ném bom. Ông bình tĩnh hướng dẫn học sinh xuống hầm ẩn nấp, bản thân bị thương, mảnh bom găm vào người, máu chảy lênh láng nhưng vẫn kiên cường. Cũng chính năm đó, ông được kết nạp vào Đảng, đúng vào dịp kỷ niệm Ngày Thương binh Liệt sĩ 27/7/1950. Từ đó, suốt hơn bảy mươi lăm năm sau này, ông luôn sống và sáng tác với niềm tin lý tưởng, gắn bó máu thịt với nhân dân, với đất nước.

Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ gian khổ, nhạc sĩ Phạm Tuyên đứng trên mặt trận văn hóa, dùng âm nhạc làm vũ khí chiến đấu. Cuối năm 1972, giữa những đợt không kích dữ dội vào Thủ đô, ông ở tại căn hầm số 58 phố Quán Sứ, cùng cơ quan Đài Tiếng nói Việt Nam. Giữa tiếng bom rền, đạn nổ, trong điều kiện thiếu thốn và hiểm nguy thường trực, ông vẫn bình tĩnh, lắng nghe và cảm nhận từng nhịp đập của thành phố. Chính tại nơi đó, trong vòng mười hai ngày đêm khói lửa, ông đã viết nên hai tác phẩm vĩ đại: khúc tráng ca “Hà Nội – Điện Biên Phủ trên không” và bài “Hà Nội những đêm không ngủ”.

Nhà báo Phạm Hồng Tuyến kể, cha cô thường tâm sự: những lời ca ấy được viết ra từ máu thịt, từ chứng kiến thực tế. Khi nghe những câu chuyện, tôi như được nghe lại những giai điệu hào hùng vang lên từ trong hầm sâu:

“B-52 tan xác cháy sáng bầu trời,

Hào khí Thăng Long ánh lên ngời ngời,

Rồng ta lao vút tới vây bắt lũ hung thần khát máu,

Ý chí chúng ta đây mạnh hơn ngàn lần bom súng quân thù.”

Và rồi đanh thép, như lời tuyên ngôn với toàn thế giới:

“Hà Nội ơi! Đây Thăng Long, đây Đông Đô,

Đây Hà Nội, Hà Nội của chúng ta!”

Không chỉ hào hùng, nhạc sĩ còn viết những lời ca đằm thắm, da diết. Trong những đêm bom đạn, nhớ gia đình, nhớ vợ con đang sơ tán, ông viết nên “Hà Nội những đêm không ngủ”:

“Đêm nay trời Hà Nội vang rền tiếng súng,

Lửa rực cháy sáng phố phường yêu dấu…

Ơi các chị các em đang giờ đây tạm xa Hà Nội,

Trông thấy chăng ráng đỏ rực hào quang trên thành phố của ta?

Hà Nội đêm nay vẫn vang bài tình ca,

Hà Nội anh hùng, Thủ đô của chúng ta!”

Những lời ca ấy ra đời giữa khói bom, lại vang vọng ngàn đời, khẳng định một sự thật: Hà Nội có thể bị tàn phá, nhưng không bao giờ khuất phục.

Khi hòa bình trở lại, tiếng nhạc của nhạc sĩ Phạm Tuyên như được mở ra trong sáng và tươi sáng hơn, ngợi ca vẻ đẹp bình yên, trữ tình của Thủ đô. Ông viết “Có một mùa thu Hà Nội”, từ cảm xúc của những chiến sĩ Trung đoàn Thủ đô khi trở về tiếp quản Hà Nội năm 1954, giữ đúng lời hứa “Ra đi hẹn ngày trở lại”:

“Trung đoàn ra đi ngày ấy,

Mang trong tim bóng Tháp Rùa,

Bước đi đầu còn ngoảnh lại,

Hẹn ngày gặp giữa Thủ đô…

Mắt người Hà Nội rưng rưng,

Cờ sao tung bay phố cổ,

Có một mùa thu như thế,

Thành lời bài hát không quên!”

Cùng với đó là biết bao ca khúc tha thiết: “Tình yêu Hà Nội”, “Mây đầu ô”, “Mỗi khi qua cầu Thăng Long”, “Hồ Tây chiều bình yên”… Ông viết về Đảng với những tác phẩm đi vào lòng triệu người: “Đảng đã cho tôi sáng mắt sáng lòng”, “Đảng đã cho ta cả một mùa xuân”… Và bài ca để đời “Như có Bác trong ngày đại thắng”, ra đời năm 1975, cho đến hôm nay vẫn vang vọng trong mỗi dịp lễ lớn, như lời khẳng định niềm tự hào dân tộc.

Đặc biệt, nhạc sĩ Phạm Tuyên luôn dành một tình yêu đặc biệt cho thế hệ tương lai. Ông viết rất nhiều ca khúc dành cho thiếu nhi về Thủ đô: “Hát dưới trời Hà Nội”, “Gặp nhau dưới trời thu Hà Nội”, “Ngày hội bên Hồ Gươm”… Ông muốn tình yêu Hà Nội được gieo vào lòng các em từ khi còn nhỏ, để mỗi thế hệ lớn lên đều hiểu, yêu và tự hào về quê hương, từ đó cùng nhau giữ gìn và xây dựng Thủ đô ngày càng đẹp hơn. Tổng cộng trong sự nghiệp sáng tác với hơn bảy trăm tác phẩm, gần một phần ba là những bài hát dành cho thiếu nhi, và số lượng ca khúc viết về Hà Nội cũng chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng trong kho tàng âm nhạc của ông.

Nhạc sĩ Phạm Tuyên từng tâm sự: “Tình cảm của người viết phải hòa nhịp với tình cảm nhân dân, như vậy mới có sự cộng hưởng trở lại”. Chính vì thế, những ca khúc của ông dù viết về đề tài lớn, về lịch sử, về chính trị, về Thủ đô, đều dễ hiểu, dễ đi vào lòng người, gần gũi với mọi đối tượng. Ông có cách viết giản dị, trong sáng, không cần từ ngữ hoa mỹ nhưng vẫn chạm đến trái tim người nghe. Tấm gương của ông - một người chiến sĩ trên mặt trận văn hóa, trung kiên, kiên cường, giàu tình yêu và trách nhiệm với quê hương - đã tỏa sáng rực rỡ từ phố thị Thủ đô, trở thành niềm tự hào của mọi người dân Hà Nội.

Chuyện làng: Từ vùng quê hướng về tấm gương sáng

Nhà báo Phạm Hồng Tuyến kể cho tôi nghe về cha, về những năm tháng kháng chiến gian khổ, về những ngày sáng tác giữa hầm sâu, tiếng bom đạn, về những lời ca hào hùng rồi lại tha thiết, về tình yêu và trách nhiệm mà nhạc sĩ luôn dành cho Hà Nội, cho nhân dân, cho sự nghiệp văn hóa của nước nhà. Chị kể với giọng trân trọng và tự hào, đôi mắt ánh lên niềm kính yêu vô bờ. Nghe những câu chuyện ấy, lòng tôi không chỉ xúc động mà còn cảm thấy có một luồng sinh khí mới thổi vào tâm trí, một niềm khát vọng được noi theo tấm gương sáng ngời ấy.

Tôi sinh ra và lớn lên ở vùng quê ven thành phố, nơi không có phố cổ, không có Hồ Gươm, không có những con đường bóng cây cổ thụ như nội thành. Nhưng từ những câu chuyện của nhạc sĩ Phạm Tuyên, từ những lời ca ông viết, tôi hiểu rằng: tình yêu quê hương, trách nhiệm với mảnh đất mình sinh sống, cống hiến cho sự phát triển văn hóa - những giá trị ấy không phân biệt phố hay làng, thành thị hay nông thôn. Nhạc sĩ Phạm Tuyên đã dùng cả cuộc đời mình để chứng minh rằng: một người yêu văn hóa, yêu quê hương, thì ở đâu cũng có thể tỏa sáng, ở đâu cũng có thể góp sức xây dựng.

Tôi học báo chí, chọn nghề viết, rồi trở về quê tham gia công tác Đoàn và xây dựng đời sống văn hóa tại địa phương. Trước đây, tôi đôi lúc cảm thấy công việc tại vùng quê bình dị còn nhiều khó khăn, hạn chế, chưa biết mình có thể góp được gì lớn lao. Nhưng khi nghe về tấm gương nhạc sĩ Phạm Tuyên, về cách ông sáng tác giữa hầm sâu, giữa tiếng bom đạn, về cách ông luôn giữ vững lý tưởng, yêu đời, yêu người, kiên cường và lạc quan dù trong hoàn cảnh nào - tôi càng thêm xấu hổ và thêm tự nhủ phải cố gắng nhiều hơn.

Nhạc sĩ Phạm Tuyên viết nhạc từ tình yêu và trách nhiệm. Ông viết về Hà Nội trong lửa đạn, để rồi viết về Hà Nội trong bình yên; viết cho người lớn, viết cho thiếu nhi, để tình yêu lan tỏa từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tôi xây dựng văn hóa tại quê hương cũng cần từ tình yêu và trách nhiệm ấy. Tôi cũng mong góp sức nhỏ bé của mình, ghi chép, lưu giữ, lan tỏa những giá trị tốt đẹp của quê hương, để thế hệ trẻ ở vùng nông thôn cũng yêu quê, tự hào về quê, hiểu rằng xây dựng văn hóa không cần đợi đến khi có điều kiện hoàn hảo, mà cần bắt đầu từ tấm lòng, từ sự kiên trì, từ trách nhiệm mỗi ngày.

Chuyện phố nơi nhạc sĩ sinh ra và chuyện làng nơi tôi lớn lên, tưởng hai nơi khác nhau, nhưng hóa ra lại cùng một mạch nguồn văn hóa, cùng một tình yêu Hà Nội, cùng một lý tưởng xây dựng Thủ đô Văn hiến - Văn minh - Hiện đại. Phố thị có tấm gương nhạc sĩ kiên cường, hết lòng vì nhân dân vì nước, với những lời ca vang vọng ngàn đời; vùng quê có những người con học tập theo tấm gương ấy, bình dị mà kiên trì, góp sức từ những việc nhỏ bé tại cơ sở. Tình yêu Hà Nội không chỉ thuộc về người con phố phường, mà còn thuộc về mỗi người con từ vùng quê ven thành, từ mỗi góc ngách, mỗi mảnh đất thuộc về Thủ đô. Nhạc sĩ Phạm Tuyên đã dùng âm nhạc nối liền tình yêu ấy, từ phố thị đến nông thôn, từ chiến tranh đến hòa bình; còn tôi, mong dùng công việc và trách nhiệm của mình tại quê hương, nối tiếp tấm gương ấy, để dù ở làng hay ở phố, ai cũng cùng hướng về một lý tưởng, cùng xây dựng một Hà Nội ngày càng tươi đẹp.

Năm 2026, chúng ta tiếp tục gìn giữ, xây dựng văn hóa Thăng Long – Hà Nội. Nhớ lại những khúc ca của nhạc sĩ Phạm Tuyên, từ những lời hào hùng “Hà Nội - Điện Biên Phủ trên không”, những lời tha thiết “Hà Nội những đêm không ngủ”, đến những lời hẹn ước “Có một mùa thu Hà Nội”, lòng tôi lại càng thêm yêu và tự hào. Hà Nội có nghìn năm lịch sử, có phong cảnh đẹp, có di sản quý, nhưng quý giá nhất chính là con người - những người con, dù ở làng hay ở phố, đều noi theo tấm gương tiền nhân, yêu thương, giữ gìn và tiếp nối truyền thống. Tình yêu ấy, nối từ phố ra làng, từ xưa đến nay, sẽ mãi lan tỏa, để Hà Nội luôn sống trong lòng mỗi người, trong mỗi nốt nhạc, trong mỗi câu chuyện được kể tiếp từ thế hệ này sang thế hệ khác./.

Văn Trì