Ký ức Thăng Long dưới mái đình Yên Thái

Đình Yên Thái nằm trên vùng đất xưa thuộc thôn Yên Thái, tổng Tiền Túc, đến giữa thế kỷ XIX, thuộc tổng Thuận Mỹ, huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức. Chỉ cần bước qua bậc tam cấp, tiếng xe cộ ngoài phố dường như lùi lại phía sau. Mùi hương trầm quyện trong hương gỗ cũ, mái ngói phủ rêu, những cột lim đã sẫm màu và ánh sáng len qua tán cây khiến không gian trở nên tĩnh tại.

Nơi đây không hấp dẫn bởi sự lộng lẫy mà bởi những dấu vết của thời gian, thứ vẻ đẹp chỉ những di tích còn sống cùng cộng đồng mới có được. Tôi bỗng thấy khoảng cách gần một thiên niên kỷ dường như được thu ngắn lại. Quá khứ không nằm yên trong sử sách mà hiện diện trong làn khói hương, dưới mái đình cổ và trong từng bước chân người Hà Nội trở về tri ân tiền nhân.

Không gian thờ tự của đình Yên Thái mang vẻ trang nghiêm trong từng lớp kiến trúc và bài trí. Những cột gỗ chạm khắc tinh xảo, hương án, đồ thờ cùng sắc màu của cờ hội tạo nên một không gian vừa cổ kính vừa gần gũi. Ánh sáng từ khoảng sân len qua mái đình, dừng lại trên những mảng gỗ đã nhuốm màu thời gian, khiến gian thờ như trầm xuống giữa nhịp sống phố thị bên ngoài.

Bước sâu vào gian trưng bày của đình Yên Thái, tôi dừng lại khá lâu trước không gian mang dòng chữ “Đức Thánh Mẫu Ỷ Lan và sự nghiệp nhà Lý”. Bố cục được sắp đặt theo một trục thẳng đứng, từ tấm biển giới thiệu phía trên, bức phù điêu ở trung tâm, tủ ảnh tư liệu phía dưới đến bình hoa ly vàng đang nở rực rỡ. Mọi chi tiết như dẫn ánh nhìn của người xem đi ngược dòng thời gian, từ hiện tại trở về gần một thiên niên kỷ trước.

Bức phù điêu màu vàng đồng khắc họa hình ảnh Đức Thánh Mẫu Ỷ Lan trong những năm tháng gợi nhớ người con gái làng Thổ Lỗi bước ra từ cuộc sống bình dị để rồi trở thành một nhân vật đặc biệt của triều Lý. Hình tượng ấy không được đặt giữa cung điện nguy nga mà hiện lên trong khung cảnh gần gũi của đời sống dân gian, như gợi nhắc rằng giá trị của một con người không chỉ được làm nên bởi địa vị, mà còn bởi trí tuệ, đức hạnh và những giá trị để lại cho hậu thế.

Hai bên là đôi câu đối sơn son thếp vàng trang nghiêm, lặng lẽ tôn vinh công đức của Đức Thánh Mẫu và bồi thêm chiều sâu văn hóa cho không gian thờ tự. Phía dưới, những bức ảnh ghi lại lễ hội, lễ dâng hương và các hoạt động cộng đồng cho thấy đình Yên Thái không chỉ lưu giữ ký ức về một nhân vật lịch sử, mà vẫn là một phần trong đời sống tín ngưỡng của người Hà Nội hôm nay. Để rồi mỗi người trở về đây không chỉ chiêm ngưỡng những dấu tích của quá khứ, mà còn cảm nhận một di sản vẫn bền bỉ được gìn giữ và tiếp nối bằng lòng tri ân của bao thế hệ.

Linh Nhân Hoàng Thái hậu Ỷ Lan là một trong những người phụ nữ để lại dấu ấn đặc biệt trong lịch sử Việt Nam. Từ người con gái làng Thổ Lỗi, bà trở thành Nguyên phi của vua Lý Thánh Tông, là mẹ của vua Lý Nhân Tông và hai lần tham gia việc nhiếp chính, điều hành triều chính.

Nhưng điều khiến hình ảnh Linh Nhân Hoàng Thái hậu Ỷ Lan còn sống lâu trong ký ức hậu thế không chỉ nằm ở vị thế nơi cung đình. Trong những câu chuyện được lưu truyền, bà hiện lên như một người phụ nữ có tư duy trị quốc, biết quan tâm đến đời sống dân chúng và đặc biệt ý thức sâu sắc về đạo đức của người nắm quyền.

Một trong những câu chuyện khiến tôi suy ngẫm nhất là lời đối đáp được hậu thế lưu truyền về lần vua Lý Thánh Tông hỏi Nguyên phi Ỷ Lan kế trị nước. Bà tâu: “Muốn nước giàu dân mạnh, điều quan trọng là phải biết nghe lời can gián của đấng trung thần. Lời nói ngay nghe chướng tai nhưng có lợi cho việc làm. Thuốc đắng khó uống nhưng chữa được bệnh... Phải xem quyền hành là một thứ đáng sợ. Quyền lực và danh vọng thường làm thay đổi con người. Tự mình tu đức để giáo hóa dân thì sâu hơn mệnh lệnh. Dân bắt chước người trên thì nhanh hơn pháp luật. Muốn nước mạnh hoàng đế phải nhân từ với muôn dân. Phàm xoay cái thế thiên hạ ở nhân chứ không phải ở bạo. Hội đủ những điều ấy, nước Đại Việt sẽ vô địch”.

Dẫu được truyền lại qua những lớp kể của hậu thế, những lời ấy vẫn để lại trong tôi nhiều suy tư. Trong đó, câu “Phải xem quyền hành là một thứ đáng sợ” có lẽ là câu khiến tôi nhớ nhất. Đặt trong hành trình cuộc đời của Linh Nhân Hoàng Thái hậu Ỷ Lan, lời nói ấy càng gợi nhiều ý nghĩa, bởi về sau chính bà đã có những năm tháng đảm đương việc triều chính của nhà Lý. Nhận thức rằng “quyền lực và danh vọng thường làm thay đổi con người” cho thấy một sự tỉnh táo đáng quý: càng ở vị trí cao, người nắm quyền càng cần biết tự soi xét và giữ mình, để quyền lực luôn đi cùng trách nhiệm phụng sự.

Từ việc biết lắng nghe lời can gián đến ý thức tự tu dưỡng; từ quan niệm sự nêu gương có sức cảm hóa mạnh hơn mệnh lệnh đến tư tưởng “xoay cái thế thiên hạ ở nhân chứ không phải ở bạo”, câu chuyện đã phác họa một lý tưởng trị quốc đặt đạo đức của người cầm quyền và đời sống của dân chúng ở vị trí trung tâm. Đọc những lời ấy giữa không gian đình Yên Thái, tôi chợt thấy khoảng cách gần một nghìn năm bỗng trở nên rất gần. Bởi câu chuyện về quyền lực, về sự tỉnh táo trước danh vọng, về việc biết nghe lời ngay và lấy đức để cảm hóa con người chưa bao giờ chỉ thuộc về một triều đại đã xa.

Có lẽ đó cũng là một trong những lý do hình ảnh Linh Nhân Hoàng Thái hậu Ỷ Lan vượt ra ngoài khuôn khổ của một nhân vật cung đình. Trong ký ức của hậu thế, bà được nhớ đến không chỉ bởi vị thế từng nắm giữ mà còn bởi hình ảnh một người phụ nữ gắn với trí tuệ, bản lĩnh và khát vọng trị nước vì dân.

Đình Yên Thái hôm nay vẫn lưu giữ nhiều tài liệu, hiện vật có giá trị như bia đá, chuông đồng, hoành phi, câu đối, kiệu gỗ và mười đạo sắc phong, trong đó đạo sắc sớm nhất có niên đại Cảnh Hưng thứ 14, năm 1753. Năm 1995, đình được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp Quốc gia. Những hiện vật ấy không chỉ mang giá trị lịch sử, nghệ thuật mà còn như những chứng tích nối liền ký ức của Thăng Long xưa với Hà Nội hôm nay. Điều khiến tôi xúc động hơn cả là ngôi đình không chỉ tồn tại như một di sản được bảo tồn mà vẫn đang sống trong đời sống cộng đồng.

Mỗi mùa lễ hội, đoàn rước truyền thống lại đi qua những con phố quanh hồ Hoàn Kiếm, qua khu vực tượng đài vua Lý Thái Tổ rồi trở về ngôi đình nhỏ nơi ngõ Tạm Thương. Hành trình ấy không đơn thuần là một nghi lễ tín ngưỡng. Trong nhịp bước của đoàn rước, trong sắc cờ hội và tiếng trống giữa phố phường, lịch sử dường như bước ra khỏi những trang sách để trở lại với đời sống đô thị hôm nay.

Mỗi lần rời đình, tôi thường ngoái nhìn thêm một lần. Mái ngói cũ khuất dưới tán cây, cờ hội vẫn khẽ lay trong gió, khói hương như còn vương trên vai áo. Tôi chợt nhận ra di sản không phải là những gì nằm yên trong quá khứ. Di sản chỉ thật sự sống khi còn có người trở về, còn có người thắp hương, còn có người lắng nghe và còn có người kể lại câu chuyện của nó bằng tất cả lòng thành.

Có người tìm đến đình Yên Thái để lễ Mẫu, có người để ngắm một mái đình cổ giữa phố, có người để hiểu thêm về Linh Nhân Hoàng Thái hậu Ỷ Lan. Còn với tôi, mỗi lần trở về là một lần được lắng nghe Hà Nội kể chuyện bằng hương trầm, bằng mái ngói cũ, bằng những đạo sắc phong và bằng ký ức chưa bao giờ đứt mạch.

Có lẽ chính sự tiếp nối âm thầm ấy đã làm nên sức sống của đình Yên Thái, nơi một phần hồn cốt Thăng Long vẫn được gìn giữ giữa lòng Hà Nội hôm nay./.

Bùi Thị Phương Ngọc