Phủ Tây Hồ khi ký ức Thăng Long còn vọng mãi

Nơi mặt nước, cây xanh và tín ngưỡng gặp nhau

Phủ Tây Hồ tọa lạc trên gò “Chúng Long”, thuộc dải đất “Quy Hình” ven Hồ Tây, nay thuộc phường Quảng An, Thành phố Hà Nội. Từ lâu, vùng đất này đã gắn với không gian văn hóa Hồ Tây, thắng cảnh nổi tiếng của đất kinh kỳ, nơi hội tụ những dấu ấn lịch sử, nét đẹp văn hóa.

Nếu Hồ Tây là tấm gương khổng lồ phản chiếu lịch sử Thăng Long nghìn năm văn hiến thì vùng đất nơi đây lại lưu giữ những tầng văn hóa đặc sắc của chốn kinh kỳ. Trải qua các triều Lý, Trần, Lê, Nguyễn, Hồ Tây không chỉ nổi tiếng bởi cảnh sắc nên thơ mà còn gắn với nhiều câu chuyện lịch sử, dấu tích văn hóa và huyền tích được lưu truyền trong đời sống dân gian.

Từ nhiều thế kỷ nay, Phủ Tây Hồ được biết đến là một trong những trung tâm tín ngưỡng thờ Mẫu nổi tiếng của Thủ đô, gắn với việc thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một trong Tứ Bất Tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Điều đặc biệt Phủ Tây Hồ không tách rời khỏi cảnh quan Hồ Tây mà dường như hòa vào mặt nước, cây xanh và bầu trời khoáng đạt.

Bước theo con đường lát gạch ven hồ, dưới những tán cây cổ thụ soi bóng mặt nước, người ta có cảm giác như đang rời khỏi nhịp sống hối hả của đô thị để bước vào một khoảng không gian khác. Những ồn ào của phố thị dường như lắng lại, nhường chỗ cho cảm giác thư thái và bình yên. Từ khoảng sân rộng của Phủ, tầm mắt có thể hướng thẳng ra mặt hồ mênh mang. Sau lưng là điện thờ, trên đầu là bóng cây cổ thụ, trước mặt là mặt nước Hồ Tây lộng gió. Chính sự giao hòa giữa thiên nhiên và tín ngưỡng ấy đã tạo nên vẻ đẹp riêng của Phủ Tây Hồ suốt nhiều thế kỷ. Có lẽ bởi vậy, người ta tìm đến đây không chỉ để thăm một di tích, mà còn để cảm nhận một phần không gian văn hóa đặc biệt của Hồ Tây.

Những chứng nhân sống của thời gian

Điều khiến tôi ấn tượng nhất không chỉ là kiến trúc của Phủ Tây Hồ, mà còn là những cây cổ thụ trong khuôn viên. Dưới những tán cây cổ thụ vươn dài ra phía mặt nước, nhiều cành cây lớn đã phải chống đỡ bằng những trụ sắt để giữ lấy sức nặng của thời gian. Những thân cây già với bộ rễ chằng chịt bám sâu vào lòng đất, những nhánh cây tỏa rộng như ôm trọn khoảng sân gạch đỏ và mặt hồ phía trước.

Nhìn những cây cổ thụ ấy, tôi có cảm giác chúng không đơn thuần là cây xanh mà là những người gác đền lặng lẽ bên Hồ Tây. Chúng đã hiện diện ở đây qua bao mùa nước hồ lên xuống, chứng kiến những đổi thay của Hà Nội từ thời phong kiến đến thời hiện đại, qua những mùa lễ hội đông đúc và những ngày bình dị như hôm nay.

Nếu kiến trúc lưu giữ hình hài của di tích thì những cây cổ thụ dường như lưu giữ một phần ký ức của nơi này. Bóng cây trải xuống sân gạch, theo những bước chân người tìm về rồi vươn ra phía mặt nước, tạo nên một khoảng xanh trầm mặc giữa lòng thành phố.

Trong những khoảnh khắc tôi ghi lại hôm ấy, có những người ngồi lặng dưới tán cây nhìn ra mặt hồ. Họ không cầu khấn, cũng chẳng trò chuyện. Họ chỉ ngồi đó, để mặc cho gió hồ lướt qua vai áo. Khoảnh khắc ấy khiến tôi nhận ra rằng đôi khi điều con người tìm kiếm không phải một điều gì quá xa xôi, mà chỉ là một khoảng bình yên đủ để tạm gác lại những bộn bề của cuộc sống.

Từ huyền tích đến di sản văn hóa

Trong tâm thức người Việt, Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một trong những nhân vật được tôn kính trong tín ngưỡng dân gian. Hình tượng Mẫu vừa mang vẻ đẹp của người phụ nữ tài hoa, vừa gắn với lòng nhân ái, sự bao dung và khát vọng hướng thiện.

Theo các thư tịch và truyền thuyết dân gian, Phủ Tây Hồ gắn với cuộc tao ngộ giữa Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan và Liễu Hạnh Công chúa bên thắng cảnh Hồ Tây. Tương truyền, sau cuộc gặp gỡ ấy, người dân địa phương đã dựng Phủ để ghi nhớ dấu tích cuộc tao ngộ giữa vị danh sĩ đất Việt và Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Mang màu sắc huyền thoại, câu chuyện vẫn được lưu truyền như một phần ký ức văn hóa của vùng đất Tây Hồ.

Điều đáng quý là sau những biến thiên của lịch sử, tín ngưỡng thờ Mẫu vẫn hiện diện trong đời sống đương đại. Không chỉ được ghi lại trong thư tịch hay thể hiện qua hệ thống tượng thờ, nghi lễ và phong tục, tín ngưỡng ấy vẫn được cộng đồng thực hành, gìn giữ và tiếp nối. Chính sự hiện diện trong đời sống hôm nay đã góp phần làm nên giá trị của một di sản văn hóa.

Vẻ đẹp của kiến trúc và niềm tin

Bước qua tam quan, khoảng sân rộng mở ra trước mắt với mặt hồ thấp thoáng phía xa. Các hạng mục kiến trúc được bố trí hài hòa trong tổng thể không gian ven hồ, tạo nên vẻ đẹp vừa trang nghiêm vừa thanh thoát. Dù đã trải qua nhiều lần tu bổ, ngôi Phủ vẫn giữ được dáng vẻ truyền thống với những mái đao cong mềm mại vươn lên nền trời. Những đường cong ấy giống như nét bút thư pháp của người xưa, tạo nên một dáng hình vừa uyển chuyển vừa cổ kính.

Bên trong các điện thờ, sắc đỏ son, vàng thếp hòa cùng hệ khung gỗ, hoành phi, câu đối và những đồ thờ truyền thống, hương trầm thoảng nhẹ, tiếng chuông ngân xa càng làm nổi bật vẻ tĩnh tại, trầm mặc của một di tích tín ngưỡng giữa lòng đô thị. Năm 1996, Phủ Tây Hồ được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Nhưng vượt lên trên giá trị của một di tích, nơi đây từ lâu đã trở thành một phần trong đời sống văn hóa và tinh thần của người Hà Nội, gắn bó mật thiết với không gian Hồ Tây.

Giữa một thành phố không ngừng đổi thay, Phủ Tây Hồ vẫn trầm mặc soi bóng xuống mặt nước mênh mang, như một nét xưa còn hiện hữu trong đời sống Hà Nội hôm nay.

Điều còn lại sau một chuyến đi

Sức sống của Phủ Tây Hồ không chỉ được làm nên bởi những mái ngói cổ, những pho tượng hay các hiện vật còn lưu giữ qua thời gian, mà còn bởi dòng người vẫn tìm về với lòng thành kính và sự trân trọng những giá trị văn hóa đã được bồi đắp, gìn giữ. Chính sự tiếp nối ấy khiến Phủ Tây Hồ không nằm yên trong quá khứ, mà vẫn hiện diện sinh động trong đời sống tinh thần của người dân Hà Nội.

Rời Phủ, mỗi người có thể mang theo một cảm xúc riêng: một chút tĩnh tại sau những bộn bề, một sự lắng đọng trong tâm hồn, hay đơn giản là cảm giác bình yên khi nhận ra rằng giữa thành phố không ngừng đổi thay, vẫn có những giá trị được nâng niu và trao truyền. Có lẽ vì thế, Phủ Tây Hồ không chỉ là một di tích hay điểm đến văn hóa tâm linh, mà còn là nơi thiên nhiên, lịch sử và đời sống tín ngưỡng cùng hội tụ, lưu giữ hồn cốt của vùng đất và những lớp ký ức văn hóa đã góp phần làm nên chiều sâu của Thăng Long – Hà Nội hôm nay./.

Bùi Thị Phương Ngọc