Cội nguồn dân tộc trong bức giá tượng Đức Quốc Tổ ở Đình nội Bình Đà

Từ nhỏ, tôi đã nhiều lần theo người lớn đi qua cổng đình Nội Bình Đà trong tiếng trống hội vang vọng và làn khói hương quyện tỏa. Khi ấy, tôi chưa hiểu hết ý nghĩa của những câu chuyện về “Con Rồng cháu Tiên”, chỉ cảm nhận được sự linh thiêng và cổ kính của ngôi đình nằm giữa quê hương mình. Để rồi khi lớn lên, mỗi lần trở về đình Nội, tôi lại có cảm giác như đang được trở về với chính cội nguồn dân tộc.

Đình Nội Bình Đà (thôn Quyếch, xã Bình Minh, thành phố Hà Nội) là di tích quốc gia đặc biệt thờ Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân. Ngôi đình gắn với truyền thuyết Quốc Tổ dừng chân lập ấp và an táng tại gò Tam Thai, đồng thời nổi tiếng với bức giá tượng (phù điêu) gỗ quý 5 tầng chạm khắc tinh xảo, được tương truyền có nguồn gốc từ thời nhà Đinh.

Bước qua cánh cổng đình cổ kính, giữa lớp lớp khói hương trầm mặc và sắc son thếp vàng rực sáng, tôi luôn có cảm giác thời gian nơi đây dường như chậm lại. Ngôi đình không chỉ lưu giữ dấu tích của một di tích cổ, mà còn gìn giữ ký ức cộng đồng, tín ngưỡng dân gian và niềm tự hào về nguồn cội đã được dân làng nâng niu qua bao thế hệ.

Trong tâm thức người Việt, Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân là biểu tượng thiêng liêng của cội nguồn dân tộc và huyết mạch “đồng bào” từ cùng một bọc trăm trứng. Theo truyền thuyết, sau khi Quốc Tổ Lạc Long Quân và Quốc Mẫu Âu Cơ chia năm mươi người con theo mẹ lên non, năm mươi người con theo cha xuống biển để mở mang bờ cõi, Quốc Tổ đã dẫn các con xuôi đường ra Nam Hải. Khi đến vùng đất Bình Minh ngày nay, thấy nơi đây có địa thế đẹp với sông nước uốn quanh, gò đống mang dáng “rồng chầu hổ phục”, Quốc Tổ đã chọn làm nơi dừng chân, lập ấp và truyền dạy người dân khai khẩn ruộng đồng, trồng lúa nước, chăn tằm dệt vải, mở mang đất đai và gây dựng nền sống đầu tiên cho cư dân Việt cổ.

Đứng giữa không gian linh thiêng của đình Nội, tôi càng cảm nhận rõ hơn rằng phía sau huyền thoại “Con Rồng cháu Tiên” không chỉ là câu chuyện về nguồn gốc dân tộc, mà còn là ký ức về buổi đầu người Việt biết tụ họp thành cộng đồng, khai phá thiên nhiên và gây dựng nền văn hiến đầu tiên. Có lẽ vì thế mà suốt hàng nghìn năm qua, người dân xã Bình Minh, thành phố Hà Nội vẫn luôn dành sự tôn kính đặc biệt cho Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân, vị thủy tổ khai cơ lập quốc, người đặt nền móng tinh thần đầu tiên cho dân tộc Việt Nam. Và đình Nội hôm nay vẫn còn lưu giữ bức giá tượng Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Đứng trước bức giá tượng cổ kính ấy, tôi gần như bị cuốn vào từng lớp chạm khắc dày đặc mang đậm dấu ấn của nghệ thuật dân gian Việt cổ. Tương truyền rằng, sau khi dẹp loạn 12 sứ quân và lên ngôi Hoàng đế, vua Đinh Bộ Lĩnh đã cho những người thợ tài hoa chế tác bức giá tượng có chiều dài khoảng 2,8m và rộng 2,2m này. Đây cũng được xem là bức giá tượng duy nhất ở Việt Nam khắc họa hình tượng Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân. Trải qua nhiều lần tu tạo, bức giá tượng vẫn gần như giữ nguyên thần thái cổ xưa cùng vẻ linh thiêng đặc biệt.

Trong sắc son thếp vàng rực sáng, Đức Quốc Tổ ngự ở vị trí trung tâm với thần thái uy nghi mà nhân hậu. Đầu đội vương miện chạm hình “lưỡng long chầu nguyệt”, mình khoác long bào, đôi tay chắp trước ngực như biểu tượng của sự che chở và quy tụ muôn dân. Bao quanh Ngài là hàng lớp lớp triều thần văn quan võ tướng được chạm khắc nối tiếp nhau, tạo nên cảm giác về một quốc gia sơ khai đã có lễ nghi, cộng đồng và nền nếp trị quốc.

Điều khiến tôi xúc động hơn cả là dù toát lên vẻ linh thiêng và uy nghi của Đức Quốc Tổ, nhưng gương mặt Ngài vẫn hiện lên hiền từ, gần gũi như đang lặng lẽ dõi theo con cháu muôn đời sau. Ánh nhìn điềm tĩnh, bố cục hài hòa cùng những đường nét mềm mại khiến bức giá tượng không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn chứa đựng chiều sâu tinh thần đặc biệt của người Việt xưa.

Ở phía dưới bức giá tượng, cảnh hội đua thuyền cùng sinh hoạt cộng đồng thời Hùng Vương được tái hiện sống động. Những con thuyền lướt sóng, hàng lớp người dự hội, triều thần văn võ quần tụ… như gợi lại khát vọng trị thủy, chinh phục sông nước và dựng xây cộng đồng của cư dân Việt cổ từ buổi đầu lập quốc.

Ba tầng phía trên của bức giá tượng còn gợi mở hình thái sơ khai của nhà nước Văn Lang đầu tiên, nơi ý thức cộng đồng và tinh thần dân tộc dần được định hình. Có lẽ chính chiều sâu biểu tượng ấy đã khiến bức giá tượng vượt khỏi giá trị của một tác phẩm điêu khắc dân gian đơn thuần để trở thành biểu tượng văn hóa thiêng liêng về cội nguồn dân tộc.

Điều làm nên sự đặc biệt của bức giá tượng ở đình Nội Bình Đà không chỉ nằm ở tuổi đời, tính độc bản hay kỹ thuật chạm khắc tinh xảo, mà còn bởi tác phẩm gần như lưu giữ trọn vẹn tinh thần của huyền thoại “Con Rồng cháu Tiên”, huyền thoại đã nuôi dưỡng ý thức về tổ tiên và tinh thần đồng bào của người Việt suốt hàng nghìn năm lịch sử.

Năm 1985, Đình Nội Bình Đà được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Năm 2014, lễ hội Bình Đà được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đặc biệt, năm 2015, bức giá tượng Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân được công nhận là Bảo vật quốc gia, khẳng định giá trị độc bản và ý nghĩa đặc biệt của di sản này trong kho tàng văn hóa Việt Nam.

Nhưng có lẽ, giá trị lớn nhất mà đình Nội Bình Đà đang gìn giữ không chỉ nằm ở những đạo sắc phong, lớp sơn son thếp vàng hay bức giá tượng cổ kính, mà còn ở ký ức thiêng liêng về cội nguồn dân tộc vẫn được truyền lại nguyên vẹn trong tâm thức người Việt hôm nay.

Mỗi mùa lễ hội tháng ba âm lịch, khi tiếng trống hội vang lên giữa miền quê Bình Minh, những người con Bình Minh dù đi xa vẫn trở về dâng nén hương trước Đức Quốc Tổ Lạc Long Quân. Trong làn khói hương trầm mặc ấy, người ta như cảm nhận rõ hơn sợi dây vô hình nối quá khứ với hiện tại, nối mỗi con người hôm nay với buổi đầu dựng nước từ thuở hồng hoang.

Rời Đình Nội Bình Đà khi nắng chiều đã phủ xuống mái đình cổ, tôi vẫn mang theo cảm giác bâng khuâng rất khó gọi thành lời. Có lẽ vì lớn lên trên mảnh đất này nên mỗi lần đứng trước bức giá tượng cổ nơi đình Nội, tôi không chỉ cảm nhận giá trị của một bảo vật quốc gia, mà còn thấy rõ hơn sợi dây vô hình nối mình với cội nguồn dân tộc. Đó cũng là lời nhắc nhở âm thầm nhưng sâu sắc rằng: dù trải qua bao biến thiên của thời gian, trong huyết mạch mỗi người Việt vẫn luôn chảy cùng một dòng máu “Con Rồng cháu Tiên”./.

Bùi Thị Phương Ngọc