Khu lưu niệm Trưởng ban Thường trực Quốc hội Bùi Bằng Đoàn - Nơi lưu giữ ký ức về một nhân cách lớn của Thủ đô Hà Nội

Dưới mái ngói đỏ mang dáng dấp kiến trúc truyền thống Bắc Bộ, tấm biển đề tên Khu lưu niệm Trưởng ban Thường trực Quốc hội Bùi Bằng Đoàn nổi bật giữa khung cảnh đồng quê thanh bình. Bước qua cánh cổng gỗ, tôi có cảm giác như đang đi ngược dòng thời gian để gặp một nhân vật Hà Nội tiêu biểu của thế kỷ XX – một vị quan thanh liêm của triều Nguyễn, một nhà lãnh đạo Quốc hội mẫu mực của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và trên hết là một nhân cách lớn được nhiều thế hệ kính trọng.

Bước qua không gian sân và hiên nhà, điểm dừng chân đầu tiên của tôi là gian thờ tưởng niệm Trưởng ban Thường trực Quốc hội Bùi Bằng Đoàn. Dưới mái nhà gỗ mang đậm kiến trúc truyền thống Bắc Bộ, tượng chân dung ông được đặt trang trọng ở vị trí trung tâm, phía sau là dòng chữ: “Cụ Bùi Bằng Đoàn – Trưởng ban Thường trực Quốc hội khóa I (1946 – 1955)”.

Không gian thờ bài trí giản dị, ấm cúng không tạo cảm giác xa cách của một nhân vật lịch sử mà gợi lên sự gần gũi, thành kính đối với một con người đã dành trọn cuộc đời phụng sự đất nước và Nhân dân. Đứng trước gian thờ, tôi có cảm giác như cuộc gặp gỡ với ông không chỉ bắt đầu từ những trang tư liệu hay những mốc son lịch sử, mà bắt đầu từ chính nhân cách được hậu thế gìn giữ và tưởng nhớ.

Không gian trưng bày bên trong không quá lớn nhưng mỗi bức ảnh, mỗi hiện vật đều gợi mở một câu chuyện. Điều thú vị là khu trưng bày không được xây dựng theo lối kể tiểu sử đơn thuần. Mỗi cụm tư liệu, hình ảnh và hiện vật đều góp phần khắc họa hành trình phụng sự đất nước của ông. Ảnh chân dung ông Bùi Bằng Đoàn được đặt bên dòng giới thiệu: “Vị quan thanh liêm, chính trực và chí sĩ yêu nước”. Chỉ một dòng ngắn gọn nhưng đã khái quát được cốt cách của con người ấy. Những tư liệu, thư từ và hình ảnh được sắp xếp theo dòng thời gian giúp tôi hiểu rõ hơn về con đường từ một vị quan nổi tiếng thanh liêm trở thành người lãnh đạo Quốc hội của Nhà nước Việt Nam mới.

Sinh ra trên vùng đất Liên Bạt giàu truyền thống khoa bảng, ông Bùi Bằng Đoàn sớm nổi tiếng thông minh và hiếu học. Con đường quan trường đưa ông đi qua nhiều địa phương, nhưng điều còn lại trong ký ức người dân không phải là chức tước mà là sự liêm khiết và tinh thần lấy dân làm gốc.

Qua những tư liệu, hình ảnh và hiện vật được lưu giữ tại khu lưu niệm, những dấu ấn đáng nhớ trong cuộc đời ông dần hiện lên rõ nét: từ việc đắp đê Bạch Long giúp người dân ổn định sinh kế, những kiến nghị bảo vệ quyền lợi người lao động ở các đồn điền cao su Nam Kỳ, đến sự cương trực trong phiên tòa xét xử chí sĩ Phan Bội Châu năm 1925. Qua mỗi câu chuyện, hình ảnh một vị quan thanh liêm, trọng lẽ phải và không khuất phục trước cường quyền hiện lên rõ nét.

Trước chân dung Trưởng ban Thường trực Quốc hội Bùi Bằng Đoàn trong bộ triều phục triều Nguyễn, tôi dừng lại khá lâu. Ánh mắt điềm tĩnh, gương mặt nghiêm nghị khiến tôi cảm nhận được khí chất của một người lấy đạo lý làm nền tảng sống. Bức ảnh đưa tôi trở về giai đoạn ông giữ cương vị Thượng thư Bộ Hình triều Nguyễn (1933–1945), trọng trách cao nhất của ngành tư pháp lúc bấy giờ. Quá khứ quan trường của ông không bị lược bỏ mà được đặt ở vị trí trang trọng như một phần không thể tách rời trong hành trình phụng sự đất nước. Trong những năm đảm nhiệm trọng trách về tư pháp, ông để lại dấu ấn bởi tư duy pháp quyền, phong cách làm việc nghiêm cẩn và tinh thần trách nhiệm với quốc gia. Chính những phẩm chất ấy đã trở thành nền tảng để sau này ông được Chủ tịch Hồ Chí Minh trân trọng mời tham gia chính quyền cách mạng sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Dừng lại trước bức ảnh trưng bày với tiêu đề “Từ quan triều Nguyễn đến Trưởng ban Thường trực Quốc hội”, tôi cảm nhận rõ hơn một trong những điều đặc biệt nhất trong cuộc đời ông Bùi Bằng Đoàn. Bức chân dung không chỉ ghi lại diện mạo của một nhà lãnh đạo Quốc hội mà còn gợi nhắc cả một hành trình lịch sử đầy ý nghĩa. Từ vị Thượng thư Bộ Hình nổi tiếng thanh liêm của triều Nguyễn, ông đã lựa chọn đứng về phía dân tộc trong bước ngoặt của lịch sử, trở thành người cộng sự tin cậy của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trưởng ban Thường trực Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Điều khiến tôi xúc động không phải là sự thay đổi về chức vụ hay vị thế, mà là sự nhất quán trong nhân cách. Dù ở cương vị nào, ông vẫn giữ trọn tinh thần liêm chính, trách nhiệm và lòng tận tụy với đất nước, Nhân dân. Có lẽ chính vì vậy mà hình ảnh này không chỉ kể về một cuộc đời, mà còn khắc họa dấu ấn của một nhân cách lớn trong lịch sử dân tộc.

Có lẽ cũng chính từ những phẩm chất ấy mà sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, ông đã nhận được sự trân trọng và tin cậy đặc biệt của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đây cũng là nội dung được thể hiện nổi bật trong phần tiếp theo của khu trưng bày, nơi giới thiệu mối quan hệ giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trưởng ban Thường trực Quốc hội Bùi Bằng Đoàn. Những bức ảnh, tư liệu cùng các bức thư mời ông tham gia chính quyền cách mạng không chỉ phản ánh một sự kiện lịch sử quan trọng mà còn cho thấy sự gặp gỡ giữa hai nhân cách lớn của dân tộc.

Khi đất nước vừa giành được độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhiều lần gửi thư mời ông tham gia chính quyền cách mạng. Trước lời mời ấy, ông Bùi Bằng Đoàn đã suy nghĩ rất lâu. Ông nhận lời không phải vì chức vị hay danh vọng mà vì đại nghĩa dân tộc và trách nhiệm trước vận mệnh đất nước. Từ một vị đại thần của triều Nguyễn trở thành người cộng sự tin cậy của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông là minh chứng sinh động cho tinh thần đại đoàn kết dân tộc trong những năm đầu lập quốc.

Đi sâu hơn vào khu trưng bày là những hình ảnh về Quốc hội khóa I và những kỳ họp đầu tiên của Quốc hội Việt Nam tại Nhà hát Lớn Hà Nội. Trước những bức ảnh đen trắng đã nhuốm màu thời gian, lịch sử dường như hiện lên gần gũi hơn bao giờ hết. Từ Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa I ngày 2/3/1946 đến Kỳ họp thứ hai ngày 9/11/1946, nơi ông Bùi Bằng Đoàn được Quốc hội tín nhiệm bầu giữ chức Trưởng ban Thường trực Quốc hội, tôi có thể cảm nhận được khí thế của một đất nước vừa giành được độc lập nhưng đã nhanh chóng xây dựng những nền tảng đầu tiên của một Nhà nước dân chủ, pháp quyền. Những tư liệu ấy cũng cho thấy niềm tin mà Quốc hội và Nhân dân đã gửi gắm vào một con người nổi tiếng thanh liêm, chính trực và giàu tinh thần trách nhiệm.

Tôi đặc biệt xúc động là những bức ảnh ghi lại hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trưởng ban Thường trực Quốc hội Bùi Bằng Đoàn cùng các thành viên Chính phủ làm việc tại chiến khu Việt Bắc trong những năm kháng chiến. Trong một bức ảnh chụp tại Định Hóa (Thái Nguyên) năm 1948, ông đứng bên Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đồng chí lãnh đạo sau lễ phong tướng. Ở một bức ảnh khác, ông cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh, linh mục Phạm Bá Trực và các thành viên Hội đồng Chính phủ chăm chú xem bản đồ, bàn bạc công việc nước. Không có khoảng cách của quyền lực hay những nghi lễ cầu kỳ, chỉ có hình ảnh những con người đang cùng nhau gánh vác vận mệnh dân tộc. Những khoảnh khắc ấy giúp tôi hình dung rõ hơn vai trò của ông trong những năm tháng kháng chiến gian khó, khi ông luôn sát cánh cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ, góp phần củng cố nền tảng của Quốc hội non trẻ và bảo vệ sự thống nhất của chính quyền cách mạng.

Dừng chân trước chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng bài thơ Tặng Bùi công, tôi cảm nhận rõ hơn mối quan hệ đặc biệt giữa hai con người đã gặp nhau ở lý tưởng phụng sự đất nước. Bài thơ được trưng bày không chỉ như một hiện vật lịch sử mà còn là biểu tượng của sự trân trọng và tin cậy. Những vần thơ mộc mạc cho thấy sự ghi nhận của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với một người cộng sự tận tâm, suốt đời lấy việc nước làm trọng. Đứng trước hiện vật ấy, tôi không chỉ cảm nhận được tình cảm của Chủ tịch Hồ Chí Minh dành cho Trưởng ban Thường trực Quốc hội Bùi Bằng Đoàn mà còn thấy được một nét đẹp của lịch sử dân tộc: sự gặp gỡ giữa những nhân cách lớn. Một người là lãnh tụ của cách mạng, một người xuất thân từ nền học vấn Nho học và quan trường cũ, nhưng họ đã gặp nhau ở điểm chung cao nhất là lòng yêu nước, tinh thần phụng sự Nhân dân và trách nhiệm trước vận mệnh quốc gia. Có lẽ vì vậy mà đây cũng là một trong những chi tiết giàu cảm xúc nhất của toàn bộ khu trưng bày.

Rời khu lưu niệm khi mặt trời đã lên cao, điều còn đọng lại trong tôi không chỉ là những tư liệu lịch sử hay những dấu mốc cuộc đời của một danh nhân, mà là sự kính phục đối với một nhân cách lớn, một con người đã đi qua nhiều biến động của thời cuộc nhưng vẫn giữ trọn khí tiết và trách nhiệm với đất nước. Có lẽ vì thế mà Khu lưu niệm Trưởng ban Thường trực Quốc hội Bùi Bằng Đoàn ở thôn Bặt Chùa, xã Ứng Thiên, thành phố Hà Nội hôm nay không chỉ là nơi lưu giữ ký ức về một nhân vật lịch sử, mà còn là nơi nhắc nhớ về những giá trị đã góp phần làm nên cốt cách của người Hà Nội: trọng nghĩa khí, giữ liêm sỉ, sống có trách nhiệm với cộng đồng và với đất nước.

Với tôi, chuyến đi ấy không chỉ là hành trình tìm hiểu lịch sử mà còn là hành trình tìm về những giá trị bền vững vẫn đang hiện hữu trong đời sống hôm nay. Giữa nhịp sống hiện đại của Thủ đô, những giá trị ấy vẫn lặng lẽ tỏa sáng, nhắc mỗi người sống tử tế, sống liêm chính và sống có ích cho cộng đồng như cách Trưởng ban Thường trực Quốc hội Bùi Bằng Đoàn đã lựa chọn trong suốt cuộc đời mình./.

Bùi Thị Phương Ngọc