Hệ giá trị quốc gia và con người Việt Nam nhìn từ tiến trình lịch sử, các văn kiện của Đảng
TS Vũ Dương Thúy Ngà (nguyên Vụ trưởng Vụ Thư viện, Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch) cho biết, trong kỷ nguyên mới, việc xây dựng, bảo tồn, phát huy hệ giá trị quốc gia và con người Việt Nam có ý nghĩa quan trọng, tạo nên sức mạnh tinh thần, bồi dưỡng lòng tự tôn dân tộc cho người Việt, hình thành phẩm cách quốc gia và nâng cao vị thế của nước ta trên trường quốc tế.
Hệ giá trị quốc gia và con người Việt Nam nhìn từ tiến trình lịch sử
Theo TS Vũ Dương Thúy Ngà, trong dòng chảy hàng nghìn năm lịch sử, dân tộc Việt Nam đã hình thành và bồi đắp một hệ giá trị bền vững, vừa mang đậm bản sắc truyền thống, vừa không ngừng vận động để thích ứng với thời đại.
Hệ giá trị ấy không chỉ định hình diện mạo quốc gia mà còn hun đúc nên phẩm chất con người Việt Nam. Qua các thời kỳ, từ thuở vua Hùng lập ra nhà nước Văn Lang, trải hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước, hệ giá trị này không ngừng hoàn thiện theo hướng ngày càng toàn diện.
Yêu nước và độc lập dân tộc là một giá trị xuyên suốt, giữ vai trò trung tâm. Trong hơn 1.000 năm Bắc thuộc, nhân dân Việt Nam đã liên tục nổi dậy khởi nghĩa, tiêu biểu như Hai Bà Trưng (năm 40), Bà Triệu (248), Lý Bí (542), Mai Thúc Loan (722), Phùng Hưng (776-791), Khúc Thừa Dụ (905) và đỉnh cao là chiến thắng Bạch Đằng của Ngô Quyền năm 938. Các cuộc khởi nghĩa đã thể hiện tinh thần bất khuất, ý chí độc lập tự chủ và ý thức bảo tồn văn hóa dân tộc trước âm mưu đồng hóa của các triều đại phong kiến phương Bắc.
Bên cạnh đó, yêu nước và độc lập dân tộc là giá trị chủ đạo của dân tộc ta nhưng ý thức về chủ quyền đã có sự thay đổi qua các thời kỳ lịch sử. Từ quan niệm địa phận “Sông núi nước Nam vua Nam ở” của Lý Thường Kiệt vào thế kỷ XI, Nguyễn Trãi trong “Đại Cáo Bình Ngô” (năm 1428) đã lấy văn hóa làm nền tảng “Nước Đại Việt ta từ trước/ Vốn xưng nền văn hiến đã lâu”. Nguyễn Trãi khẳng định nước ta có chủ quyền trên cơ sở 4 yếu tố: địa lý, phong tục, lịch sử và có chính quyền thống nhất.
Hệ giá trị quốc gia đã được Nguyễn Trãi khẳng định qua “Đại Cáo Bình Ngô” là lòng yêu nước, căm giận quân xâm lược, là tinh thần đại đoàn kết, mưu lược, dũng cảm, nhân nghĩa, khoan dung đối với kẻ thù; dấy nghĩa vì dân và kết thúc chiến tranh cũng vì dân.
Khi thực dân xâm lược nước ta, hệ giá trị quốc gia đã gắn liền với độc lập dân tộc, yêu nước, dũng cảm, sẵn lòng hy sinh vì nước, tự cường, canh tân, dân quyền. Đầu thế kỷ XX, Phan Bội Châu đặt độc lập dân tộc là mục tiêu tối thượng, coi đó là điều kiện tiên quyết để tồn tại và phát triển. Sau này Chủ tịch Hồ Chí Minh nâng tầm giá trị này khi gắn độc lập dân tộc với tự do, hạnh phúc của nhân dân.
Nhìn tổng thể, hệ giá trị quốc gia và con người Việt Nam là sự kết tinh của nhiều lớp trầm tích của một quá trình lịch sử lâu dài: từ tinh thần yêu nước bắt nguồn từ khởi thủy, trung với nước; nhân nghĩa, khoan dung thời phong kiến, đến độc lập, dân chủ, nhân văn, sáng tạo, hội nhập của thời hiện đại.
Hệ giá trị của yêu nước - nhân nghĩa - đoàn kết - nhân văn - sáng tạo và khoan dung đã hình thành bản sắc riêng và là nền tảng để Việt Nam giành độc lập dù phải trải qua nghìn năm Bắc thuộc, gần 100 năm Pháp thuộc, đánh thắng được mọi kẻ thù, xây dựng, phát triển đất nước bền vững. Chính sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, không ngừng đổi mới, mở rộng nên các hệ giá trị này đã tạo nên sức mạnh và sức sống mãnh liệt của dân tộc ta.
…đến các văn kiện của Đảng và Nhà nước
TS Vũ Dương Thúy Ngà cho biết, trong các văn kiện của Đảng và Nhà nước ta, đặc biệt từ thời kỳ Đổi mới đến nay và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam cùng các Văn kiện Đại hội XIII, XIV của Đảng; hệ giá trị quốc gia và con người Việt Nam được xác định ngày càng rõ ràng, mang tính chuẩn mực định hướng phát triển đất nước và con người trong thời đại mới.
Trong Nghị quyết số 33-NQ/TW, ngày 9/6/2014, Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, vấn đề “Xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện” đã được đặt ra với những nhiệm vụ rất cụ thể: “Chăm lo xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, trọng tâm là bồi dưỡng tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc, đạo đức, lối sống và nhân cách... Hướng các hoạt động văn hóa, giáo dục, khoa học vào việc xây dựng con người có thế giới quan khoa học, hướng tới chân - thiện - mỹ…
Tăng cường giáo dục nghệ thuật, nâng cao năng lực cảm thụ thẩm mỹ cho nhân dân, đặc biệt là thanh niên, thiếu niên. Phát huy vai trò của văn học - nghệ thuật trong việc bồi dưỡng tâm hồn, tình cảm của con người… Nâng cao thể lực, tầm vóc con người Việt Nam, gắn giáo dục thể chất với giáo dục tri thức, đạo đức, kỹ năng sống, đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”.
Trong “Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030” đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo Quyết định 1909/QĐ-TTg ngày 12/11/2021 đã đưa ra quan điểm phát triển văn hóa vì sự hoàn thiện nhân cách con người và xây dựng con người để phát triển văn hóa, trọng tâm là chăm lo xây dựng con người có nhân cách, lối sống tốt đẹp, với các đặc tính cơ bản: yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo. Trong đó xác định trách nhiệm của bộ, ngành liên quan xây dựng hệ giá trị văn hóa con người Việt Nam để đưa vào nội dung học tập, giảng dạy trong nhà trường các cấp .
Hệ giá trị quốc gia và con người đã được xác định ngày một cụ thể hơn qua các văn kiện của Đảng. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã xác định hệ giá trị quốc gia gồm 9 giá trị cơ bản: hòa bình, thống nhất, độc lập, dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, hạnh phúc; hệ giá trị con người Việt Nam được xác định gắn với 8 giá trị cốt lõi: yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo.
Theo TS Vũ Dương Thúy Ngà, Nghị quyết số 80-NQ/TW đã có sự gắn kết hài hòa với Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo của Bộ Chính trị. Tại Nghị quyết số 71- NQ/TW đã nêu rõ quan điểm: Phát triển giáo dục trên nền tảng văn hóa, giá trị truyền thống dân tộc, đồng thời tiếp thu tinh hoa nhân loại, chuẩn mực quốc tế; giáo dục, đào tạo công dân Việt Nam trở thành công dân toàn cầu.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa đang được đẩy mạnh, việc xây dựng, giáo dục, đào tạo con người Việt Nam không chỉ dừng lại ở phẩm chất đạo đức mà còn bao gồm năng lực chuyên môn, năng lực tư duy, kỹ năng số và khả năng thích ứng với thay đổi.
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã xác định cụ thể hơn nữa: Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, đồng bộ trên nền tảng hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình và chuẩn mực con người Việt Nam. Phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật, năng lực sáng tạo, thẩm mỹ, thể lực, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số.
Như vậy, bên cạnh 8 giá trị cơ bản nêu trên, để thích ứng trong thời đại cách mạng công nghiệp lần thứ tư, con người toàn diện cần có kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp, kỹ năng số. Đó cũng là những yếu tố làm nên giá trị của con người trong thời đại mới./.