Nét cổ ở làng cổ Đường Lâm

Làng cổ Đường Lâm có cổng làng, đình, chùa, giếng, nhà, đền thờ rất cổ kính. Làng cổ Đường Lâm nằm trong quần thể chín ngôi làng trong đó có 5 ngôi làng nằm kề sát bên nhau Mông Phụ, Đông Sàng, Cam Thịnh, Cam Lâm, Đoài Giáp.

Ta thường thấy trên tivi, tranh ảnh, sách báo một cổng làng cổ có cây đa cổ thụ rợp mát, có hai mái ngói vẩy cá rất dốc, đã chuyển màu thâm nâu. Cổng mà như một gian nhà nhỏ thông thoáng. Trước mặt là cánh đồng lớn, sau lưng là xóm làng san sát, khung cảnh thật thanh bình, yên ả và đẹp như cổ tích. Đó là cổng làng Mông Phụ ở làng cổ Đường Lâm.

Làng Mông Phụ còn có ngôi đình cổ cùng thời với cổng làng, được xây dựng khoảng thế kỷ 16 thời Lê, gần 500 năm. Đình thờ Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng, người đã dấy binh khởi nghĩa chống lại ách thống trị của nhà Đường. Đình có giá trị về lịch sử và giá trị về kiến trúc, được Bộ Văn hóa Thông tin xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia năm 1984. Hai bên đình vẫn còn hai giếng cổ nước trong veo. Người dân ở đây dùng nước giếng làm tương rất ngon, và để nấu ăn, tuyệt đối không tắm giặt. Sân đình Mông Phụ thấp hơn mặt đường và xung quanh nên khi mưa xuống nước ào ào đổ về và chảy ra hai cống hai bên tạo hai đường như râu rồng, và sân đình như đồng rồng. Cho nước chảy vào sân đình là mục đích của người xây dựng để nước chảy vào chỗ trũng, thể hiện khát khao về một miền quê có đời sống luôn no ấm, đủ đầy và hai giếng hai bên là hai con mắt của rồng.

Ở làng Đông Sàng Đường Lâm có ngôi chùa cổ kính xây dựng từ xưa đến năm 1632 được tôn tạo lại. Đó là Sùng Nghiêm Tự, còn gọi là chùa Mía. Chùa vẫn giữ được kiến trúc cổ và gần 300 pho tượng cổ bằng đồng, bằng gỗ và đất nung. Từ dáng đứng ngồi và gương mặt các tượng nổi bật thần thái biểu cảm, mang đậm tính nghệ thuật. Chùa Mía gắn với tên tuổi của bà Chúa Mía - Nguyễn Thị Ngọc Dao, Vương Phi của Chúa Trịnh Táng. Bà có công trong việc tôn tạo chùa và giúp dân chăm lo phát triển nghề nông, mở rộng bến đò Mía, khai thông con đường thủy từ bến đò Mía sang bờ bên kia sông Hồng. Bà dạy dân lấy mía làm mật, lấy mật làm kẹo bột, giúp dân xây dựng cuộc sống ấm no. Bà được dân nhớ ơn thờ trong chùa và thờ ở ngôi đền được xây trên nơi ở trước đây của bà.

Đường Lâm còn nổi tiếng là quê của hai vua là Phùng Hưng và Ngô Quyền. Bố Cái Đại Vương Phùng Hưng là người làng Cam Lâm, là thủ lĩnh khởi nghĩa chống lại ách đô hộ của nhà Đường thời Bắc thuộc năm 791, giành lại độc lập cho nước nhà. Ông là người sống vì nước, mất rồi vẫn hiển linh phù trợ cho đất nước. Đền thờ ông được xây dựng từ thế kỷ 10, được tu sửa nhiều lần và đến năm 2010, kỷ niệm một ngàn năm Thăng Long - Hà Nội, đền được tôn tạo lại nhưng vẫn mang vẻ đẹp uy nghiêm, cổ kính. Vị vua thứ hai ở Đường Lâm nổi tiếng trong lịch sử chống ngoại xâm của nước ta là Ngô Quyền. Ông nổi bật với chiến thắng chống quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng năm 938. Ông đã mở ra trang sử mới trong lịch sử dân tộc chấm dứt chế độ Bắc thuộc hàng ngàn năm, xây dựng một quốc gia độc lập tự do. Quanh lăng mộ ông cây cổ thụ xanh tươi, trước mặt là Vũng Hùm chảy ra sông Tích, bát ngát một màu xanh. Đền thờ và lăng được xây dựng trên quả đồi Cấm rộng thoáng, mát mẻ, trong lành. Công lao của vua Ngô Quyền rất vĩ đại nhưng đền được xây dựng lâu đời và đã qua nhiều lần trùng tu mà vẫn còn rất khiêm tốn.

Hàng duối cổ gần lăng Ngô Quyền, có cây gốc cả hai vòng tay người ôm không xuể. Hàng duối sum suê, mướt xanh, xòe tán rộng rợp mát. Đứng dưới hàng duối, trước mắt ta bỗng hiện ra hình ảnh Ngô Quyền và nghĩa binh hăng say luyện tập ngày đêm để chuẩn bị đánh quân Nam Hán. Hàng duối cổ hàng ngàn năm tuổi là chứng nhân lịch sử thiêng liêng, luôn bao bọc, chở che, giúp đỡ dân làng Đường Lâm. Người dân ở đây giữ gìn, bảo vệ rặng duối rất cẩn thận. Họ không bẻ cành, không đổ rác thải để rặng duối luôn là biểu tượng xanh, sạch, đẹp của làng. Hàng duối đã được Hội bảo vệ Thiên nhiên Môi trường Việt Nam vinh danh là cây di sản Việt Nam ngày 22 tháng 04 năm 2011.

Góp nên diện mạo cổ kính khác biệt của làng cổ Đường Lâm là những ngôi nhà cổ, những tường rào cổ. Ở đây là vùng đất đá ong nên người dân đã dùng đá ong để làm hàng rào, để xây nhà. Những bức tường đá ong vàng sậm, sần sùi, mộc mạc là nét kiến trúc cổ kính, riêng biệt độc đáo, thuần chất đồng bằng Bắc Bộ. Đá ong đã làm nên hồn cốt của người Đường Lâm mộc mạc, chân chất, nhưng bền đẹp, sâu lắng, nghĩa tình. Ở trong ngôi nhà có tường làm bằng đá ong, mùa hạ mát mẻ, mùa đông ấm áp. Đá ong trở thành đặc sản của Đường Lâm. Đình, chùa, giếng đường, tường rào, nhà đá ong… tất cả là chất liệu sống động cho thơ, ca, nhạc, họa bao đời.

Nhà thờ Thám Hoa Giang Văn Minh, một người con tài giỏi của làng Mông Phụ, một chánh sứ thời Lê, đã làm cho vua quan nhà Minh căm hận và nể phục trong lần ông đi sứ sang Trung Quốc năm1637. Nhà thờ Thám Hoa cổ kính nằm khiêm tốn giữa làng Mông Phụ, như cuộc đời bình dị, khiêm nhường của ông.

Làng cổ Đường Lâm với những nét cổ kính độc đáo riêng đang là điểm hút khách du lịch trong và ngoài nước đến thưởng ngoãn, tìm hiểu, khám phá, học tập. Du khách trầm trồ, gật gù, thán phục, ngợi ca. Chính quyền và người dân nơi đây đang cố gắng bảo tồn, gìn giữ để Đường Lâm không mất đi những nét cổ làm nên giá trị riêng biệt của mình./.

Phạm hị Hồng Thu