Điên điển cánh chim quê

Một.

Những ngày mùa cận Tết, nước trên đồng rút cạn và trong cái se lạnh của đất rừng tràm, riêng một góc trời mỗi buổi bình minh bị che khuất bởi màu hồng pha trắng, đầu đỏ, mỏ cong, chưn dài của ngàn cánh chim sải cánh bay về. Người nhiều tuổi nói rằng: Chim giang sen!

Giang sen cao bảy tám tấc, đôi cánh rộng tròm trèm hơn một thước, nặng áng chừng năm ba ký; nó thích cánh đồng Đá Biên vừa thuộc vừa hoang trũng, ngập nước và nhất là con rạch Bắc Bỏ đầy cá tôm, quân ngũ nào đếm cho xuể. Lúc nhỏ, mấy ai không âm thầm nuôi riêng mình một thần tượng. Có khi từ chuyện kể miệng hoặc giả những hiện tượng kỳ bí nơi thiên nhiên qua tên đất tên người ở đình miếu. Và rồi, thần tượng theo tuổi thơ mất dần khi lớn khôn. Tôi thuộc dạng người như vậy! Biết hóng chuyện là biết hỏi chuyện. Tại sao con rạch quê nhà kẻ gọi Bắc Bỏ, người gọi Bắt Bó và có lúc cũng gọi Bắn Bỏ?

Rạch Bắc Bỏ vùng đất Đá Biên tự nghìn năm vào mùa nước nổi, cánh đồng đương khô khốc bỗng chốc hóa ra biển cả, sóng đánh cao khỏi ngọn tràm ngập mái nhà. Khi tiết trời chuyển động sắp lập đông, nước nổi xẹp dần trôi ra biển thì một loài hoa nhụy lấm tấm đỏ, cánh vàng chóe nở rực nắng. Thiên hạ gọi bông điên điển. Có phải, người đời lấy tên chim đặt tên hoa là chính thức xác lập và thừa nhận chủ quyền vùng đất sinh sống của loài chim điên điển?
Chim điên điển có tên khác là chim cổ rắn bởi nó có cái cổ dài quá khổ; mỏ dài và bén nhọn, lông nâu đen và không thấm nước như chim còng cọc. Nó là loài “thiên hạ vô địch trầm hà” chẳng những đối với chim muông mà với cả người, nhờ trời ban cho cặp chưn có mái chèo giống chưn vịt.

Có lẽ, thế gian người hay thú đều mang tập tính dự trữ thức ăn để sống. Chim điên điển dự trữ thức ăn bằng cách bắt cá mùa nước từ đồng ruộng, kinh rạch thả vô ao hồ nuôi để dành mùa khô cực ăn có cái ăn. Nó khôn đáo để, chẳng con chim điên điển nào dại khờ bắt cá thả ngoài sông. Vì sao? Vì “Cá thả ra sông, cá đông đi mất/ Cá thả ao hồ, cá thuộc về anh!” (Câu hò Đá Biên).

Mỗi con điên điển quản một hai ao hồ. Của ăn của để thuộc ai nấy xài, đôi lúc chia sẻ nhau bởi có kẻ túng thiếu. Tuyệt nhiên nó không tham lam, giành giựt và cướp bóc. Người miền quê thứ thiệt, chắc cũng có đôi lần trong đời thấy chim điên điển lặn bắt cá ao của mình thả vào ao bạn, khi bạn đói ăn!

Dân gian kể nhiều chuyện về nó; trong đó, có chuyện “Ao cá lóc, ao cá trê” mà nó là đầu vụ. Kết thúc “vụ án” của câu chuyện: Chim điên điển bắt cá ao này thả qua ao khác, lóc trê tráo đổi lộn tùng phèo... Chủ ao nầy được thì chủ ao kia mất! Được mất của ai mặc kệ, nó rọng cá nuôi để dành mùa cực ăn. Từ đó, nó có biệt danh “Chim tráo cá!”. Có kẻ xấu mồm xấu miệng, thân to bụng tép gọi trại “Chim láu cá!”. Người đàng hoàng chẳng ai thèm nghe!

Loài chim điên điển sống cuộc sống thanh bình, no ấm trên cánh đồng Đá Biên, con rạch Bắc Bỏ quê hương của nó!

Hai.

Bầu trời hửng sáng, bầy giang sen khi xếp hình cánh cung, lúc hình trái tim... tùy ngẫu hứng của con đầu đàn. Đám chim điên điển nhốn nháo! Và, nó hiểu rằng, sự thanh bình và no ấm bắt đầu bị giang sen uy hiếp.

Bây giang sen lượn theo gió, buông cánh đáp đồng. Sức mạnh toát ra từ thân hình cao to, dênh dàng của giang sen, phần nào đã làm điên điển khiếp sợ. Giang sen bắt tôm cá theo kiểu “vết dầu loang”, lần hồi đẩy điên điển ra sát mé miễu Bắc Bỏ. Rạch, đồng ngày thu hẹp dần; cá tôm không đủ ăn hàng bữa lấy đâu bắt cá rọng nuôi ao? Điên điến nhất thời chẳng chống cự nổi bọn giang sen, đã có mấy trăm điên điển phơi thây trên đồng hoang, xó rạch. Tính kế tập kích đêm nhưng khổ nỗi, lũ giang sen sáng đến chiều đi... Điên điển bế tắc, viễn cảnh đói không còn xa và cũng có kẻ định bỏ quê qua xứ khác!

***

Chẳng biết có phải “cùng tắc biến, biến tắc thông” hay không, chim điên điển nhận ra nơi nào cây điên điển mọc, nơi nào điên điển trổ bông; nơi đó không một bóng giang sen bén mảng. Thiệt lạ!

Mỗi buổi chiều, đợi cánh chim giang sen cuối cùng chìm vào bóng hoàng hôn, bầy điên điển bay túa ra lặt hạt cây điên điển gieo khắp nơi, nhổ cây điên điển con cắm xuống bìa rạch, vòm đất trũng…

Hình như mùi mủ cây và hương bông điên điển khắc tinh với giang sen. Cây điên điển lớn nhanh theo con nước nổi, bông điển vàng chóe rực nắng khiến bầy giang sen giạt dần, thưa thớt và vắng bóng trên cánh đồng lúc nào không ai để ý! Chim điên điển đã ngộ ra: Yếu nằm trong mạnh và mạnh lệ thuộc yếu là điều tất yếu! Trần gian không hoàn hảo. Tắt công tắc dừng xe chớ níu xe, sao xe dừng lại?

Bầy điên điển tắm rạch, đùa giỡn tung tóe nước. Đâu đó, có tiếng ai hò: “Muốn ăn điên điển mắm kho/ Đi vô Bắc Bỏ ăn cho đã thèm!” (Ca dao). Rồi có tiếng ai đó, van vái thì thầm lẫn trong khói nhang ở miếu Thổ thần.

- Hạt điên điển nẩy mầm sống trên đất Đá Biên cho người có món ăn “bông điên điển chấm mắm kho” tuyệt hảo hay cho chim điên điển sinh tồn trong sự sinh tồn trời đất?

Trần Bảo Định