Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Mạnh Hùng: Hoa gắn với nếp sống, tín ngưỡng và văn hóa Hà Nội

PV: Nhìn lại lịch sử, ông có thể phác họa những nét căn bản nhất của nghệ thuật chơi và cắm hoa trong đời sống người Hà Nội xưa?

NNƯT Nguyễn Mạnh Hùng: Hà Nội là mảnh đất địa linh nhân kiệt, được thiên nhiên ưu đãi khí hậu bốn mùa xuân, hạ, thu, đông rất rõ rệt. Chính đặc điểm ấy đã tạo nên một hệ sinh thái hoa phong phú, mỗi mùa lại gắn với những loài hoa đặc trưng, đồng thời hình thành phong cách thưởng hoa rất riêng của người Tràng An.

Trong đời sống Hà Nội xưa, một trong những hình thức sử dụng hoa phổ biến là hoa gói. Hình ảnh những người phụ nữ gánh hoa đi bán từ sáng sớm đã trở thành nét quen thuộc của phố phường. Khi có khách mua hoa cúng, họ dùng lá dong gập khéo léo rồi xếp vào từ 5 đến 6 loại hoa khác nhau rồi gói lại, buộc bằng sợi lạt giang. Khi về nhà, khách hàng chỉ cần gập ngược hai bên lá, đặt gói hoa lên mâm bồng gỗ trên ban thờ hoặc bỏ lớp lá gói để bày hoa lên đĩa cúng.

Bên cạnh đó, nghệ thuật cắm hoa thả lọ cũng được người Hà Nội xưa thực hành rất nhiều. Qua các bức tranh tứ bình, tranh dân gian Hàng Trống, dễ dàng bắt gặp hình ảnh những bình hoa mộc mạc, hài hòa đặt bên những cô gái mặc áo tứ thân dịu dàng.

Sau này, sự hiện diện của người Pháp tại Hà Nội khiến nghệ thuật cắm hoa của người Hà Nội cũng chịu ít nhiều ảnh hưởng. Phong cách phối hợp nhiều loại hoa, nhiều dáng cành và cấu trúc bông khác nhau trong cùng một bình hoa bắt đầu phổ biến. Tiêu biểu là cách cắm hoa ngày Tết với lay ơn, thược dược, violet - những loài hoa vẫn được người Hà Nội yêu thích cho đến tận hôm nay.

PV: Hà Nội có bốn mùa rõ rệt, mỗi mùa gắn với những loài hoa riêng. Trong ký ức và trải nghiệm của ông, cách người Hà Nội xưa chơi hoa theo mùa có gì đặc biệt?

NNƯT Nguyễn Mạnh Hùng: Người Hà Nội xưa rất tinh tế trong việc thưởng hoa theo mùa. Ví dụ như thú thưởng trà, ngắm hoa quỳnh nở. Mỗi độ hoa quỳnh nở rộ ban công nhà phố, các cụ lại rủ nhau quây quần bên ấm trà, trò chuyện, ngắm hoa.

Ngày nay, người Hà Nội vẫn giữ thói quen cắm hoa theo mùa như một cách cảm nhận thời gian. Xuân về, dù nhà chật hay rộng, người Hà Nội cũng cố gắng có một cành đào để đón Tết. Hè tới, một bình sen thơm mát như làm dịu đi cái oi nồng của phố thị. Thu về, hoa cúc chi nhỏ bé, thơm dịu mang đến cảm giác an yên. Đông sang, phố phường ngập tràn những xe hoa cúc họa mi trắng tinh khôi và dường như nhà nào cũng có một bình hoa mong manh ấy để giữ lại chút dịu dàng của mùa. Vì các loài hoa theo mùa thường chỉ nở rộ trong khoảng một đến ba tuần nên những người yêu hoa Hà Nội luôn tranh thủ tận hưởng vẻ đẹp của từng mùa hoa.

PV: Trong các dịp lễ Tết, hoa giữ vị trí rất quan trọng. Ông có thể chia sẻ thêm về những thú chơi hoa Tết đặc trưng của người Hà Nội?

NNƯT Nguyễn Mạnh Hùng: Một thú chơi rất đặc trưng của người Hà Nội trước Tết là gọt củ hoa thủy tiên. Thường thì khoảng trước Tết 15 ngày, người ta mua củ thủy tiên ở các chợ hoa cây cảnh như chợ Mơ, chợ Bưởi rồi căn cứ thời tiết để gọt củ, ngâm nước, canh làm sao cho hoa nở đúng vào đêm 30 hoặc mùng 1 Tết. Đó không chỉ là thú chơi mà còn là sự thử thách tính kiên nhẫn, tinh tế và am hiểu tự nhiên. Bên cạnh đó là thú chăm địa lan chơi Tết. Làng hoa Ngọc Hà từng nổi tiếng với nghề trồng và chăm sóc địa lan. Những chậu địa lan được tuyển chọn, chăm sóc suốt cả năm, tỉ mỉ từng khâu để đến Tết trổ hoa, tỏa hương.

PV: Việc sử dụng hoa trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên có nhiều quy chuẩn. Theo ông, vì sao người xưa lại đặc biệt coi trọng điều này?

NNƯT Nguyễn Mạnh Hùng: Với người Hà Nội, thờ cúng tổ tiên là việc rất được coi trọng. Mỗi ngày rằm, mùng một, lễ Tết, trên ban thờ luôn có hoa. Hoa cúng khác với hoa cắm chơi. Nếu là hoa hồng hay hoa cúc, người ta chọn cành có đủ hoa, nụ, ngọn búp non được gọi là “lộc hoa”. Những loài hoa nở đêm như hoa nhài thường không dùng để cúng. Hoa huệ chủ yếu dùng trong ngày giỗ để tưởng nhớ người đã khuất.

PV: Không chỉ trong tín ngưỡng, hoa với người Hà Nội còn hiện diện cả trong ẩm thực và y học?

NNƯT Nguyễn Mạnh Hùng: Đúng vậy, Hà Nội nổi tiếng với văn hóa trà ướp hoa như trà sen, trà nhài, trà hoa sói. Người xưa rất tinh tế khi dùng hương hoa để ướp trà tạo nên những thức uống mang đậm hồn cốt đất Kinh kỳ. Ngoài ra, hoa còn được dùng làm thực phẩm: hoa sen, hoa súng, hoa bí, hoa mướp, hoa quỳnh… chế biến thành các món luộc, xào, nấu canh hay nhồi thịt. Trong y học cổ truyền, nhiều loài hoa, bộ phận của cây hoa được sử dụng làm thuốc như: củ sen an thần, lá sen giảm mỡ máu, hạt sen nấu chè, làm mứt; hoa hồng bạch chưng đường phèn chữa ho cho trẻ; hoa gạo làm thuốc chữa bỏng. Đặc biệt, thân sen còn được kéo tơ để dệt vải lụa sen, một nghề thủ công độc đáo đang được khôi phục. Những thực hành ấy phản ánh mối quan hệ hài hòa, tinh tế giữa người Hà Nội với thiên nhiên trong đời sống thường nhật.

PV: Trải qua nhiều biến động lịch sử, cách chơi và sử dụng hoa của người Hà Nội có những thay đổi gì đáng chú ý, thưa ông?

NNƯT Nguyễn Mạnh Hùng: Sau giải phóng, trong điều kiện còn nhiều khó khăn, văn hóa tặng hoa của người Hà Nội rất giản dị. Hoa bó chủ yếu là đồng tiền cánh đơn, lay ơn, hồng cánh mỏng, cúc… được gói bằng giấy báo hoặc sang hơn thì bọc giấy can. Những năm 1960, hình ảnh các chiến sĩ mang theo giò lan rừng từ núi rừng về Thủ đô đã trở thành ký ức đẹp, làm ấm lòng người thân nơi hậu phương.

Ngày nay, cùng với hội nhập, người Hà Nội có cơ hội tiếp cận nhiều loại hoa mới, phụ kiện đa dạng, phong cách cắm hoa quốc tế. Hoa tặng không chỉ là món quà mà còn thể hiện gu thẩm mỹ, cá tính và trình độ của người làm nghề. Nghệ thuật hoa hiện đại phát triển theo nhiều hướng, nổi bật là phong cách tự nhiên và phong cách hiện đại nhưng cốt lõi vẫn là sự tinh tế và trân trọng thiên nhiên.

PV: Trân trọng cảm ơn NNƯT Nguyễn Mạnh Hùng!

Việt Hà thực hiện