Văn hóa gia đình người Hà Nội là tiêu biểu cho những nét đẹp văn hoá Việt Nam
GS.TS Lê Thị Quý (Quỹ Văn hiến Việt Nam) nhận định, văn hóa gia đình Thăng Long - Hà Nội là biểu trưng cho những điều tốt đẹp của văn hóa gia đình nhiều vùng miền. Những nghiên cứu về Thăng Long - Hà Nội đã cho thấy bản thân văn hóa gia đình Thăng Long - Hà Nội không phải là sự phản ánh lại những đặc điểm về cuộc sống, lao động sinh hoạt của một vùng Thăng Long mà chính là tinh hoa của văn minh chung của người Việt.
Gia đình Thăng Long - Hà Nội là sản phẩm tự nhiên của chính mảnh đất địa linh nhân kiệt...
Theo GS. TS Lê Thị Quý, trong “Chiếu dời đô” vua Lý Thái Tổ là người đầu tiên nhận ra Thăng Long là “thắng địa”. Vua Lý Thái Tổ viết: “Muốn đóng đô ở nơi trung tâm mưu đồ nghiệp lớn, tính kế muôn đời cho con cháu, trên vâng mệnh trời, dưới theo ý dân”. Hình ảnh đó đã luôn là ánh sáng soi đường cho các thế hệ con cháu những người Thăng Long suốt hơn 1.000 năm, dù trải qua bao thăng trầm khi Thăng Long - Hà Nội vẫn luôn là Thủ đô, là trung tâm của đất nước.

Người Việt xưa thường nói “đất lành chim đậu”, người Hà Nội cũng sinh sống hàng ngàn năm trên đất lành Hà Nội. Họ và gia đình vừa là sản phẩm lại vừa là nguồn lực đóng góp xây dựng mảnh đất này. Trong họ mang đầy đủ tính cách tự nhiên của thiên nhiên sông hồ, cây cỏ, nắng gió của vùng đất này.
Người ta thường cho rằng người Anh “phớt Ăng lê” là do họ sống với một không gian đầy băng giá và sương mù; người Nhật tôn trọng trách nhiệm, nghĩa vụ và lòng quyết tâm, bởi họ luôn ở trong những thách thức của một vùng khí hậu khắc nghiệt đầy động đất và bão gió... Còn tính cách “thanh lịch” của con người và gia đình Thăng Long - Hà Nội là chịu ảnh hưởng từ khung cảnh bình dị, xanh tươi, thơ mộng mà đằm thắm của đồng lúa, hồ nước, cây xanh nơi đây.
“Có thể nói, cảnh quan thiên nhiên, đất đai, non nước, cây cối, cỏ hoa, khí hậu đặc thù Thăng Long - Hà Nội đã tạo nên không chỉ hào khí Thăng Long - Hà Nội mà còn cả con người và những đặc trưng của gia đình Hà Nội. Cái hào hoa thanh lịch nổi tiếng, cái đằm thắm trong tình cảm gia đình của cư dân Thăng Long - Hà Nội được sản sinh ra trước hết từ chính không gian hào hoa phóng khoáng của thiên nhiên nơi đây” - GS.TS Lê Thị Quý cho biết.
Thiên nhiên và sông núi vùng Thăng Long - Hà Nội đã khiến cho cư dân ở nơi đây sống dường như là lãng mạn và thơ mộng hơn, không chỉ với thiên nhiên mà còn giữa con người với nhau. Nó cũng là nguồn cảm hứng của tình yêu đôi lứa và là cội nguồn của tình yêu trong gia đình.

Nhiều chuyên gia nước ngoài khi sang Hà Nội đã tỏ vẻ thán phục về cảnh quan thành phố, về sự hiếu khách, thân thiện của con người. Nhiều người nói rằng họ thích ở Hà Nội hơn nơi khác bởi họ cho rằng Hà Nội thật kỳ lạ và hấp dẫn: nhiều cây xanh, nhiều hồ, nhiều đường phố hẹp, nhiều nhà thấp tầng gợi nhớ về các thế kỷ trước yên tĩnh và cổ điển và những con người nơi đây cũng đặc biệt: cởi mở, thanh lịch và thân thiện.
Hà Nội là thành phố an toàn với du khách và lòng tốt của người Hà Nội biểu lộ ngay trên nét mặt thông minh hiếu khách của họ. Khách du lịch tràn đầy phố cổ và các đền chùa, di tích của Hà Nội mà không sợ phải bị bạo lực. Thành phố Hà Nội còn hấp dẫn du khách bởi những món ăn ngon, lạ, rẻ và những sản phẩm thủ công truyền thống đặc sắc phương Đông.
GS. TS Lê Thị Quý.
Thực tế cho thấy, đô thị cổ Thăng Long - Hà Nội từ xưa đã là đô thị của gia đình và được tổ chức như là một gia đình lớn. Nó luôn tạo mọi điều kiện cho các gia đình sống, lao động, học tập, sinh hoạt thuận tiện, trong một không gian tự nhiên sinh thái mà hiện nay nhiều đô thị lớn trên thế giới và cả Hà Nội đang muốn hướng tới.
Thăng Long - Hà Nội cổ là một đô thị nhộn nhịp và sầm uất. Thủ công nghiệp luôn gắn liền với nông thôn, nông nghiệp. Dịch vụ kinh doanh buôn bán gắn liền với nghỉ ngơi, sinh hoạt văn hóa cộng đồng và cũng thật lãng mạn với “Điện ngọc thâm nghiêm, cửa vàng ngang ngửa” (theo “Phụng thành xuân sắc phú” của trạng nguyên Nguyễn Giản Thanh, người còn có cái tên rất dân dã là Trạng Me).
Theo GS.TS Lê Thị Quý, người Thăng Long - Hà Nội từ vua, quan lại đến các tầng lớp bình dân đều yêu quý thiên nhiên, coi thiên nhiên đẹp đẽ quanh mình là một phần của cuộc sống. Cư dân Hà Nội hòa đồng với thiên nhiên, yêu quý thiên nhiên như thế nào thì họ cũng hòa đồng với các thành viên trong gia đình như vậy. Chính vì vậy, có thể nói phong thái giao tiếp trong gia đình của người Hà Nội cũng chính là phong thái mà họ ứng xử với thiên nhiên.
Với không gian đẹp đẽ và ấm áp tình người như vậy, gia đình Thăng Long xưa luôn tôn trọng sự hòa thuận, đề cao tình yêu thương, sự cảm thông, tôn trọng lẫn nhau. Trong ứng xử gia đình, người Thăng Long - Hà Nội thường nhẹ nhàng và dường như không dùng bạo lực. Họ không chỉ đề cao sự mực thước, đúng mực, tình nghĩa trong giao tiếp gia đình mà còn luôn đòi hỏi nó phải đẹp đẽ, thanh cao.

Trong giáo dục gia đình, bên cạnh việc truyền dạy cách thức gìn giữ mối quan hệ đầy cảm xúc với thiên nhiên, với những người thân còn là nếp ăn, nếp ở, phong cách, cử chỉ sao cho cao nhã, có văn hóa. Cụm từ “Người Hà Nội gốc” bao hàm ý ca ngợi những nét đẹp của người Hà Nội thanh lịch, văn minh, sinh ra và lớn lên trong các gia đình có gia phong, gia giáo, gia lễ mang đầy đủ những nét đặc trưng của mảnh đất này.
Chính sự tinh tế từ cảm xúc, sự thuần khiết và lãng mạn trong cách nhìn nhận cuộc đời, sự trong sáng trong những tình cảm chân thực giữa con người với thiên nhiên, con người với con người đã dẫn các chàng trai cô gái đến với nhau, rồi lại đưa tất cả vào không gian sống gần gũi nhất của mình, không gian của hạnh phúc gia đình, tạo nên những đặc trưng của gia đình Thăng Long - Hà Nội.
... Và là sản phẩm của sự giao tiếp văn hóa chốn đô thành
Theo GS.TS Lê Thị Quý, nói đến những đặc trưng của gia đình Thăng Long - Hà Nội, chúng ta không thể không phân tích những ảnh hưởng từ môi trường sống của một kinh đô đã tồn tại hàng nghìn năm. Với tính chất là một kinh đô, một trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của nhiều thế hệ người Việt Nam, trong lịch sử của mình, gia đình Hà Nội vừa tiếp thu những giá trị văn hóa gia đình tốt đẹp của các vùng đất xung quanh vừa tạo dựng nên những phẩm chất ưu tú của riêng mình.
Văn hóa gia đình Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội một mặt tiếp thu, chắt lọc, lưu giữ và phát triển tinh hoa văn hóa gia đình của các vùng khác, nhưng một mặt khác, nó lại ảnh hưởng tới sự phát triển văn hóa của toàn khu vực. Cũng giống như mọi gia đình Việt Nam khác, gia đình Thăng Long - Hà Nội cũng luôn tôn trọng người mẹ, người vợ theo nguyên tắc “thuận vợ thuận chồng, biển đông tát cạn”.
Tuy nhiên, khác với nhiều khu vực làng xã khép kín của người Việt Nam xưa, mảnh đất Thăng Long - Hà Nội luôn một có một không gian văn hóa mở, với rất nhiều mối quan hệ giao tiếp, sản xuất, buôn bán, hội hè. Chính điều đó đã khiến cho các gia đình Thăng Long - Hà Nội chú ý nhiều hơn tới các chuẩn mực văn hóa giao tiếp, truyền dạy cho con cái cách thức ứng xử với xã hội. Nguyên tắc cao nhất trong cách giao tiếp ứng xử ấy là sự thanh cao và lịch lãm.

Mặc dù sống ngay tại kinh đô của một nước chịu ảnh hưởng của nho giáo, nhưng người Thăng Long - Hà Nội ở các phường hội xưa đã không bị ép mình quá nhiều vào những đòi hỏi của khuôn phép cứng nhắc. Các thành viên trong gia đình đã sống khá tự do, thoải mái một khi họ coi tình cảm là nền tảng cho các khuôn phép lễ giáo. Trai thanh nữ tú đến với nhau, có tình cảm với nhau hồn nhiên, cái hồn nhiên trong sáng đó được đưa vào gia đình, tạo ra những tình cảm gia đình đặc biệt và thường là đi theo họ trong suốt cuộc đời.
“Chúng ta có thể thấy rõ gia đình Thăng Long - Hà Nội từ bao đời nay đã là hình ảnh thu nhỏ của gia đình Việt Nam, mang trong mình tất cả những đặc điểm chung của gia đình Việt Nam và mang cả những nét độc đáo của gia đình Thăng Long - Hà Nội.
Trong nấc thang giá trị xã hội và giá trị gia đình ở Thăng Long - Hà Nội, những chuẩn mực về tình thương yêu, đức hy sinh, sự thủy chung luôn được đặt lên vị trí cao nhất. Nhờ quan điểm sống trong gia đình như vậy mà người Thăng Long Hà Nội cũng duy trì được một sự hài hòa trong các quan hệ xã hội, làm hạn chế phần nào những sự phát triển của tính vị kỷ, tạo ra được một sức mạnh chung để gắn kết gia đình và cộng đồng” - GS.TS Lê Thị Quý, nhấn mạnh./.