Nhìn lại mỹ thuật thời Đổi mới
Không phải chỉ đến khi công cuộc Đổi mới được chính thức phát động năm 1986, mỹ thuật Việt Nam mới bắt đầu chuyển mình. Từ đầu những năm 1980, những thay đổi trong tư duy sáng tác, cách tổ chức đời sống nghệ thuật và quan niệm về quyền của người nghệ sĩ đã âm thầm diễn ra. Art talk “Mỹ thuật thời Đổi mới: Một cuộc chuyển mình từ bên trong” do A&V Art Space tổ chức mới đây với sự tham gia của nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng và họa sĩ, nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân cùng đông đảo công chúng yêu nghệ thuật đã làm sáng tỏ những chuyển biến đó. Từ những trải nghiệm và quan sát trực tiếp về đời sống mỹ thuật Việt Nam từ thập niên 1980 đến những năm đầu thế kỷ XXI, buổi trò chuyện nhìn lại những chuyển biến trong tư duy sáng tác, sự hình thành phong cách cá nhân, các thử nghiệm về chất liệu và loại hình, cũng như quá trình nghệ thuật Việt Nam mở rộng giao lưu với thế giới.
Mỹ thuật chuyển mình từ những nhu cầu bên trong
Là người trực tiếp tham gia đời sống mỹ thuật giai đoạn này, nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân cho rằng những chuyển biến trong nghệ thuật đã manh nha từ trước khi Đổi mới, trở thành một dấu mốc rõ nét của đời sống xã hội. Theo ông, khoảng thời gian từ năm 1980 đến năm 2000 là giai đoạn mỹ thuật Việt Nam có những chuyển mình quan trọng trong tư duy và thực hành sáng tác. Sự chuyển mình này không đơn thuần nằm ở việc thay đổi đề tài hay tiếp nhận những xu hướng mới, mà ở khả năng chủ động hơn của nghệ sĩ trong lựa chọn con đường sáng tạo. “Vấn đề Đổi mới, theo tôi là trả lại quyền hành nghề cho người làm mỹ thuật. Thực chất của Đổi mới đó là tư nhân hóa hoạt động sản xuất tinh thần. Khi ấy mỹ thuật đã đi trước quá trình tư nhân hóa kinh tế”, nhà lý luận phê bình Nguyễn Quân nhấn mạnh.

của đông đảo nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và công chúng yêu nghệ thuật.
Trước Đổi mới, hoạt động mỹ thuật chịu ảnh hưởng rõ nét của cơ chế bao cấp; Hội Mỹ thuật giữ vai trò quan trọng trong tổ chức triển lãm, đầu tư kinh phí và duyệt tác phẩm. Khi Đổi mới diễn ra, cơ chế hoạt động mỹ thuật từng bước thay đổi, tạo điều kiện để các nghệ sĩ chủ động lựa chọn đề tài, chất liệu, phương pháp biểu đạt, đồng thời chủ động quyết định việc sử dụng thành quả lao động nghệ thuật của mình thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một cơ chế tổ chức, phân phối có sẵn. Theo họa sĩ Phan Cẩm Thượng, những người làm công tác mỹ thuật khi ấy đã sớm nhận ra sự cần thiết phải thay đổi cơ chế bao cấp, mở đường cho họa sĩ hành nghề và hình thành thị trường nghệ thuật.
Sự xuất hiện ngày càng nhiều của các triển lãm nhóm và triển lãm cá nhân đã phần nào minh chứng cho những chuyển động mạnh mẽ của mỹ thuật thời kỳ Đổi mới. Có thể kể tới triển lãm của các họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng, Bùi Xuân Phái. Đặc biệt, trại sáng tác năm 1986 quy tụ 40 họa sĩ là một trong những ví dụ cho thấy tác động trực tiếp của cơ chế quản lý đối với đời sống mỹ thuật.

Khi nghệ sĩ có thêm cơ hội thử nghiệm chất liệu, tự lựa chọn đề tài và tìm kiếm cách biểu đạt của riêng mình, hoạt động sáng tác và triển lãm cũng trở nên sôi động. Trong đó, triển lãm “Mười sáu người” năm 1987 được nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân đánh giá là một sự đột phá về phương thức tổ chức hoạt động nghệ thuật, một dấu mốc cho thấy nghệ sĩ ngày càng chủ động hơn trong việc tổ chức và giới thiệu tác phẩm. “Lần đầu tiên, các họa sĩ tự lo kinh phí, địa điểm, quảng bá việc bán tác phẩm. Nhà nước không đứng ra tổ chức thay cho họ. Những người tham gia cũng không nhất thiết thuộc cùng một hội đoàn. Họ là những người hợp nhau, tự nguyện góp tiền thuê địa điểm tổ chức triển lãm”, nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân nhớ lại.
Sự phát triển của triển lãm cá nhân và triển lãm nhóm đã mở rộng cách nghệ sĩ tiếp cận với công chúng. Tác phẩm không còn chỉ được nhìn nhận như một sáng tác riêng lẻ mà ngày càng được đặt trong mối liên hệ với toàn bộ hành trình sáng tạo. Và phong cách cá nhân trở thành một yếu tố quan trọng để nhận diện sự đa dạng của mỹ thuật Việt Nam.
Đa dạng hóa ngôn ngữ tạo hình
Một trong những thành tựu nổi bật của mỹ thuật thời Đổi mới là sự đa dạng hóa ngôn ngữ tạo hình, từ đề tài và chất liệu đến phương pháp biểu đạt. Theo nhà phê bình Nguyễn Quân, mỹ thuật giai đoạn này vừa khắc phục những giới hạn của ngôn ngữ nghệ thuật gắn với Trường Mỹ thuật Đông Dương, vừa từng bước rời khỏi những khuôn mẫu sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa. Đây không phải là sự phủ nhận những thành tựu đã có mà là quá trình tiếp nhận, biến đổi và phát triển các di sản theo những hướng mới. Các triển lãm cá nhân của Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng và Bùi Xuân Phái cho thấy nghệ sĩ có thể xây dựng ngôn ngữ riêng, không nhất thiết tiếp tục lặp lại một phong cách đã định hình. Điều này cũng tạo cảm hứng cho các thế hệ trẻ tìm kiếm con đường sáng tạo của mình. “Trong giai đoạn hiện thực xã hội chủ nghĩa, nhiều nghệ sĩ vẽ suốt ba, bốn mươi năm mà vẫn chưa xác lập phong cách riêng thật rõ rệt. Trong khi đó, ở thời Đổi mới, chỉ trong khoảng mười năm, nhiều nghệ sĩ đã nhanh chóng định hình được ngôn ngữ của mình”, nhà phê bình Nguyễn Quân nhận định.

Đáng chú ý, sự chuyển biến về phong cách đi cùng với việc mở rộng đề tài. Các họa sĩ không chỉ quan tâm đến những hình tượng chung của xã hội mà còn đi sâu vào cá nhân, đời sống riêng và những trải nghiệm cụ thể. Chân dung, chân dung tự họa, sinh hoạt thường nhật, ký ức… xuất hiện đa dạng hơn trong thực hành sáng tác.
Cùng với sự mở rộng đề tài là những thử nghiệm về chất liệu. Giấy dó, lụa và sơn mài tiếp tục được khai thác nhưng không bị giới hạn trong những phương thức biểu đạt đã định hình từ trước. Nghệ thuật trừu tượng là một trường hợp tiêu biểu cho sự tìm kiếm ngôn ngữ mới. Bên cạnh hội họa và điêu khắc, trình diễn (performance) và sắp đặt (installation) cũng dần xuất hiện trong đời sống mỹ thuật. Sự xuất hiện của các loại hình này mở rộng quan niệm về tác phẩm nghệ thuật.
Nhìn tổng thể, sự đa dạng của mỹ thuật thời Đổi mới không đơn thuần là sự gia tăng số lượng phong cách hay loại hình. Quan trọng hơn, nghệ sĩ có thêm khả năng lựa chọn phương tiện, đề tài và phương pháp biểu đạt phù hợp với mối quan tâm riêng. Chính sự chủ động ấy góp phần hình thành một diện mạo nghệ thuật phong phú của mỹ thuật Đổi mới.
Từng bước xác lập vị thế địa văn hóa của mỹ thuật Việt Nam
Trước Đổi mới, cơ hội để nghệ sĩ Việt Nam tiếp cận trực tiếp với tác phẩm nước ngoài hoặc đưa tác phẩm ra nước ngoài còn hạn chế. Trong giai đoạn sau đó, những triển lãm quốc tế, hoạt động của các trung tâm văn hóa và sự xuất hiện của các tổ chức hỗ trợ nghệ thuật đã tạo thêm điều kiện cho sự giao lưu. Cùng với các triển lãm đưa tác phẩm Việt Nam ra nước ngoài, các hoạt động tại Trung tâm Văn hóa Pháp, Viện Goethe và các chương trình có yếu tố quốc tế cũng đã giúp nghệ sĩ tiếp xúc với tác phẩm, quan điểm và cách tổ chức nghệ thuật khác nhau, đồng thời góp phần mở rộng tầm nhìn của cả nghệ sĩ lẫn công chúng. Tuy nhiên, hội nhập không đồng nghĩa với việc tìm cách làm cho nghệ thuật Việt Nam giống nghệ thuật bên ngoài. Nhà phê bình mỹ thuật Nguyễn Quân cho rằng điều quan trọng là có sự tham chiếu quốc tế để nhận diện đúng vị trí của mỹ thuật Việt Nam, đồng thời hiểu rõ những nét riêng của nó.
.jpg)
Tại tọa đàm, nhà phê bình nghệ thuật Nguyễn Quân đã điểm lại một số triển lãm như một minh chứng cho sự hội nhập quốc tế của mỹ thuật Việt Nam thời kỳ Đổi mới. Đó là Unplugged Seoul - triển lãm đầu tiên của mỹ thuật Việt Nam ở nước ngoài; triển lãm nghệ thuật châu Á lần thứ tư tại Fukuoka và đặc biệt là triển lãm nghệ thuật Đông Nam Á được tổ chức trong dịp khai mạc Bảo tàng Nghệ thuật Singapore. 22 nghệ sĩ của Việt Nam tham gia triển lãm này thuộc nhiều thế hệ, trong đó có Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng, Bùi Xuân Phái, Nguyễn Trung, Đặng Thị Khuê, Lê Quảng Hà và Đặng Xuân Hòa. Theo nhà phê bình nghệ thuật Nguyễn Quân, triển lãm này có ý nghĩa lớn vì đã góp phần xác lập “vị thế địa văn hóa” của mỹ thuật Việt Nam.
.jpg)
Hoạt động mỹ thuật thời Đổi mới đã góp phần kích hoạt thị trường nghệ thuật, đưa mỹ thuật Việt Nam đến gần hơn với mạng lưới giao dịch quốc tế. Sau những cuộc triển lãm và sự chú ý của giới nghệ thuật quốc tế, các gallery ở nước ngoài bắt đầu chuyên về nghệ thuật Việt Nam. Vào đầu những năm 1990, Hà Nội và Sài Gòn có khoảng 200 gallery. Ban đầu, các gallery trao đổi tranh giữa hai thành phố: người ở Sài Gòn mang tranh ra Hà Nội bán, rồi người ở Hà Nội lại đưa tranh vào Sài Gòn. Tuy nhiên, phần lớn những gallery này không tồn tại được lâu. Trước năm 2000, nhiều nơi đã đóng cửa hoặc giải thể vì hoạt động thiếu tính chuyên nghiệp. Sau đó, những gallery chuyên nghiệp hơn xuất hiện và cố gắng làm việc theo quy trình của gallery quốc tế, hướng đến việc tham gia thực chất vào thị trường nghệ thuật toàn cầu. Đó là một chuyển biến đáng kể trong đời sống mỹ thuật sau Đổi mới.
Nhìn lại tiến trình phát triển của mỹ thuật Việt Nam thời kỳ Đổi mới, họa sĩ Đặng Thị Khuê cho rằng đây là một hành trình dài và không ít gian nan, bởi đó là cuộc cách mạng lớn về ngôn ngữ nghệ thuật và quan niệm thẩm mỹ trong gần 60 năm trở lại đây. Đổi mới mỹ thuật vừa kế thừa những chuyển biến từ mỹ thuật thế kỷ XIX, qua Trường Mỹ thuật Đông Dương đến mỹ thuật kháng chiến, vừa là sự “trở về”, “trở lại” với truyền thống thẩm mỹ Việt Nam. Quá trình ấy gắn liền với những nhận thức mới về bản sắc dân tộc và tính quốc tế của nghệ thuật. Đặt mỹ thuật thời kỳ Đổi mới trong bối cảnh chung của nghệ thuật và thời đại, mới có thể hiểu rõ hơn những động lực và tính tất yếu của quá trình chuyển đổi này.
Giai đoạn này mở ra những hướng sáng tác mới, đồng thời góp phần khẳng định vị trí và bản sắc của mỹ thuật Việt Nam trong dòng chảy nghệ thuật khu vực và thế giới. Nhìn từ hiện tại, những thành tựu của các thế hệ nghệ sĩ đi trước cũng được nhìn nhận đầy đủ hơn, qua đó giúp nhận diện rõ hơn diện mạo mỹ thuật thời kỳ Đổi mới. Cuộc trò chuyện giữa Phan Cẩm Thượng và Nguyễn Quân tại A&V Art Space đã mang đến góc nhìn sâu sắc về giai đoạn này từ thực tiễn sáng tác và trải nghiệm của người trong cuộc. Những trao đổi ấy cũng gợi mở hướng đi cho mỹ thuật Việt Nam hôm nay: tiếp nối di sản, nhận diện những vấn đề của hiện tại và tìm kiếm các khả năng sáng tạo mới./.