Tour "Chạm Đồng Xuân": Trải nghiệm đa chiều về một Hà Nội luôn vận động và sáng tạo

Chợ Đồng Xuân từ lâu đã là một biểu tượng thương mại và văn hóa mang đậm dấu ấn lịch sử của Thủ đô. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện tại, không gian giao thương truyền thống này đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ dư âm của đại dịch cũng như sự cạnh tranh khốc liệt của thương mại điện tử.

Trả lời cho bài toán làm mới di sản, triển lãm đa giác quan và tour nghệ thuật "Chạm Đồng Xuân" đã được tổ chức nhằm thổi một luồng sức sống mới vào nhịp đập Kẻ Chợ. Không đóng khung trong những căn phòng triển lãm tĩnh lặng, các tác phẩm được rải rác phân bổ và tương tác trực tiếp với kiến trúc, hàng hóa và con người ngay giữa không gian đang kinh doanh. Sự kiện mang theo kỳ vọng đánh thức các giác quan của công chúng, thu hút giới trẻ quay trở lại khám phá và khôi phục giá trị của chợ Đồng Xuân như một không gian công cộng, không gian cộng đồng quan trọng của Hà Nội.

Để hiện thực hóa dự án này, Ban tổ chức đã tạo điều kiện cho các nghệ sĩ có thời gian dài lưu trú, đi sâu nghiên cứu thực tế về không gian, xã hội học và văn hóa nơi đây. Theo chân Giám tuyển nghệ thuật Nguyễn Anh Tuấn – người trực tiếp dẫn dắt tour trải nghiệm, công chúng được bước vào một hành trình thú vị, nơi mỗi góc chợ, mỗi bức tường hay đài phun nước đều đang kể một câu chuyện lịch sử hòa quyện cùng nghệ thuật.

Với sự góp mặt của 25 nghệ sĩ trong nước và quốc tế, không gian Đại Triển lãm mang đến loạt tác phẩm trải dài qua nhiều hình thức biểu đạt ngay giữa lòng chợ. Ở mảng nghệ thuật sắp đặt và thị giác, công chúng được chiêm ngưỡng tác phẩm "Hạt" của Lê Văn Sơn, sắp đặt giấy vàng mã "Hoa" của Takashi Sonoda, "Mật mã Kẻ Chợ" của Mikael Rickman, bích họa "The Bonsai" của Anpu Varkey, cùng sắp đặt đồng xu tiền giấy của Lê Vũ, những dải lụa thêu đan "Thực vật và Động vật" của Phuc Van Dang, và chuỗi nhiếp ảnh chân dung kích thước thật của Nguyễn Minh Hoàng,…

Không gian âm thanh của ngôi chợ cũng được khơi dậy mạnh mẽ qua tác phẩm sắp đặt tương tác đài phun nước của Lisa Premke và nghệ thuật âm thanh từ phế thải của bộ đôi Alexander 'Pug' Williams cùng Tuấn Nị. Bên cạnh đó, bức tranh đa giác quan còn được điểm xuyết bởi các màn trình diễn nghệ thuật đương đại "Trơn tru trong chiều chập choạng" do đạo diễn Nguyễn Hoàng Anh thực hiện, múa đương đại "Mười Thương" của biên đạo Ngô Thanh Phương và nhóm MORUA…

Khơi dòng ký ức sông Tô Lịch và ước vọng phồn vinh

Điểm dừng chân đầu tiên và cũng là không gian trung tâm của nhà A - chợ Đồng Xuân là khu vực đài phun nước. Dù đây là một công trình được xây dựng bổ sung sau này và có phần "khiêm cưỡng" so với kiến trúc nguyên bản, nhưng dưới lăng kính nghệ thuật, nó lại trở thành nguồn cảm hứng đặc biệt.

Tại đây, nữ nghệ sĩ đa phương tiện người Đức Lisa Premke đã mang đến một sắp đặt âm thanh tương tác đầy hoài niệm. Để đánh thức "dòng sông Tô Lịch đã mất" từng chảy qua khu vực trước mặt chợ, Lisa đã sử dụng các tia nước kết hợp với những chiếc trống tự chế tạo ra âm thanh róc rách. Tác phẩm còn có sự tham gia trình diễn của các sinh viên Trường Cao đẳng Nhạc họa Trung ương với những âm điệu "gọi đò", "hò chèo thuyền", gợi nhớ về đời sống thương hồ nhộn nhịp từng hiện diện tại mảnh đất này.

Nhìn sâu xuống đáy đài phun nước, du khách sẽ bắt gặp tác phẩm của nghệ sĩ Lê Vũ. Bằng việc sắp đặt những chi tiết tạo hình đồng xu mang hoa văn từ tờ tiền giấy Việt Nam, Lê Vũ gợi nhắc đến tập tục ném tiền xuống giếng cầu may. Tác phẩm sinh ra từ mong ước "tiền vào như nước", mang lại tài lộc và sự hanh thông cho các tiểu thương đang ngày đêm bám chợ.

Tôn vinh những "cư dân" thầm lặng qua nhiếp ảnh

Rời đài phun nước, du khách sẽ không khỏi bất ngờ khi bắt gặp những bóng dáng quen thuộc trên các thân cột, các bức tường và chiếc ghế đá trong khu chợ. Đây là dự án nhiếp ảnh do nghệ sĩ Nguyễn Minh Hoàng cùng nhóm nhiếp ảnh gia trẻ thực hiện ròng rã suốt 3 tháng.

Thay vì đóng khung treo tường, các bức ảnh chân dung được in theo kích thước thật (life-size) và dán trực tiếp vào các vị trí sinh hoạt quen thuộc như bệ ngồi, cột trụ, chỗ nghỉ ngơi của bảo vệ. Nhân vật trong ảnh là những tiểu thương, lực lượng lao động tự do, những người đẩy xe, cuộn vải... Tác phẩm của Nguyễn Minh Hoàng đã thực sự lưu giữ lại phần "hồn" của Đồng Xuân, ghi nhận sự hiện diện của những con người làm nên lịch sử khu chợ, chân thực đến mức khiến nhiều người đi ngang qua phải giật mình cất tiếng hỏi thăm.

Cuộc đối thoại của vật chất: Từ lụa là, vàng mã đến những "hạt mầm sự sống"

Tiếp tục hành trình, không gian nghệ thuật được mở rộng bằng chính những hàng hóa và chất liệu mang đậm tính bản địa.

Đồng điệu với việc khai thác sự giao thoa văn hóa, nghệ sĩ người Đan Mạch gốc Việt Phuc Van Dang mang đến tác phẩm sắp đặt biệt vị mang tên “Thực vật và Động vật” (Flora and Fauna). Hướng tới kỷ niệm 55 năm quan hệ ngoại giao Việt Nam – Đan Mạch, anh đã biến những dải băng rôn vải lụa khổ lớn thành một không gian đối thoại nghệ thuật sống động. Thông qua việc hợp tác với các nghệ nhân địa phương, Phuc Van Dang đưa các kỹ thuật thủ công truyền thống như dệt, in ấn và thêu thùa lên bề mặt lụa. Tại đây, những họa tiết hữu cơ, các loài động thực vật đặc trưng của cả hai quốc gia được đan kết, cuộn trào vào nhau. Những lớp thêu thùa giàu tính xúc giác không chỉ mang giá trị thị giác mà còn chở theo những tự sự về ký ức, sự di cư, bản sắc và những giá trị gia đình chung giữa hai nền văn hóa.

Trong khi đó, nghệ sĩ thị giác Takashi Sonoda (Nhật Bản) lại chọn tương tác với chất liệu giấy vàng mã qua sắp đặt và nghệ thuật trình diễn mang tên “Hoa”. Sử dụng vàng mã mua tại chợ để làm thành những bông hoa khổ lớn, Takashi tạm ngưng chu trình "sinh ra để đốt đi" của loại giấy này, đưa nó trở lại luân chuyển hữu hình trong không gian chợ. Mỗi ngày, anh khoác bộ đồ xanh, tự tay cầm một bông hoa dạo quanh chợ rồi cắm vào chiếu nghỉ, lặp lại cho đến khi đủ 7 bông, biến không gian nơi đây thành một "khu vườn" tương tác liên tục.

Đặc biệt, sự chuyển hóa vật chất còn được thể hiện mạnh mẽ qua tác phẩm sắp đặt “Hạt” của nghệ sĩ Lê Văn Sơn. Trực tiếp quan sát mạng lưới vận hành lương thực tại Đồng Xuân, anh sử dụng các loại đỗ đen, đỗ xanh, đỗ trắng... đặt vào một cấu trúc giàn giáo kim loại phân tầng.

Trong tác phẩm sắp đặt “Hạt”, hạt không chỉ là mầm sống tự nhiên hay nguồn lương thực thiết yếu, mà bị đặt vào những khuôn mẫu hình học cố định, trở thành những đơn vị bị kiểm soát. Lê Văn Sơn chia sẻ với phóng viên Người Hà Nội: "Việc phân tầng này tạo nên một trật tự của sự phân loại, quy chuẩn, ẩn dụ cho hệ thống phân phối thương mại – nơi vật chất, giá trị chồng lấn lên nhau. Qua “Hạt”, người xem buộc phải suy ngẫm về hệ thống vô hình đang bao quanh vận hành những "hạt mầm" nhỏ bé ấy".

Sức hút của "Chạm Đồng Xuân" không chỉ dừng lại ở công chúng trong nước mà còn để lại ấn tượng mạnh mẽ với du khách quốc tế. Bước vào một khu chợ truyền thống, nhiều du khách nước ngoài không khỏi ngỡ ngàng khi bắt gặp sự hiện diện của nghệ thuật đương đại ngay giữa những sạp hàng huyên náo. Thay vì chỉ dạo quanh mua sắm đồ lưu niệm hay thưởng thức ẩm thực đường phố như trước đây, họ giờ đây nán lại lâu hơn trước đài phun nước, chăm chú quan sát những bông hoa vàng mã khổ lớn, hay thích thú tương tác với những dải lụa thêu đan. Sự đan xen độc đáo giữa nhịp sống bám chợ của người Hà Nội bản địa và ngôn ngữ nghệ thuật toàn cầu đã mang đến cho khách quốc tế một trải nghiệm văn hóa đa chiều, giúp họ cảm nhận sâu sắc hơn một Thủ đô luôn vận động và sáng tạo.

"Chạm Đồng Xuân" không đơn thuần là một triển lãm; đó là một nỗ lực dung hòa giữa cái ồn ào của mưu sinh và cái tĩnh lặng của ý niệm. Bằng cách để nghệ thuật "nảy mầm" từ chính đời sống Kẻ Chợ, sự kiện đang góp phần khơi gợi lại tình yêu di sản, thu hút công chúng bước vào chợ Đồng Xuân không chỉ để mua sắm, mà để ngắm nhìn, suy ngẫm và tự hào về một không gian văn hóa cộng đồng vô giá của Thủ đô hơn nghìn năm tuổi./.

Quỳnh Mai