Quốc Tử Giám - 950 năm dấu ấn lịch sử và giá trị trường tồn của quốc học Việt Nam

Lịch sử hình thành và những đóng góp vẻ vang của Quốc Tử Giám

Vào thế kỷ XI, khi nền độc lập và tự chủ ngày càng được củng cố, nhà Lý đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc đào tạo, tuyển chọn những người có học vấn để tham gia điều hành bộ máy nhà nước. Từ nền tảng đó, ba sự kiện lịch sử quan trọng đã ra đời và gắn kết chặt chẽ với nhau: năm 1070 vua Lý Thánh Tông cho dựng Văn Miếu, năm 1075 triều đình mở khoa thi Nho học đầu tiên, và năm 1076 vua Lý Nhân Tông chính thức lập ra Quốc Tử Giám.

Là trường quốc học đầu tiên và là cơ sở giáo dục trung ương do nhà nước quân chủ tổ chức, Quốc Tử Giám đã đặt nền móng vững chắc cho việc học tập gắn liền với nhu cầu phục vụ quốc gia. Trải qua các triều đại tiếp theo như thời Trần, thời Lê sơ cùng các thời kỳ Mạc, Lê Trung Hưng, nhà trường luôn được chú trọng tu sửa, mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng. Dưới mái trường này, nhiều bậc túc nho, danh nhân văn hóa kiệt xuất từng giữ trọng trách như Chu Văn An hay Ngô Sĩ Liên đã để lại những di sản học thuật và tấm gương đạo đức sáng ngời cho muôn đời sau.

Một trong những giá trị di sản đặc sắc nhất tại đây chính là hệ thống 82 bia Tiến sĩ, nơi lưu danh những người đỗ đạt từ năm 1442 đến năm 1779. Trên những phiến đá rêu phong ấy, câu nói nổi tiếng của Thân Nhân Trung trên văn bia khoa thi năm 1442 đã đúc kết chân lý lớn lao: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Những giá trị độc đáo của hệ thống bia Tiến sĩ và toàn bộ di tích đã vinh dự được UNESCO ghi danh vào Danh mục Ký ức thế giới, đồng thời được xếp hạng là di tích quốc gia đặc biệt.

Quốc Tử Giám và những giá trị cốt lõi của nền quốc học Việt Nam

Từ lịch sử hình thành và phát triển của Quốc Tử Giám, cha ông ta đã hun đúc nên những giá trị tinh thần căn cốt, trở thành nền tảng cho sự hưng thịnh của quốc gia. Trước hết là tư tưởng coi trọng giáo dục và hiền tài, đặt việc chăm lo, phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng con người trong tầm nhìn chiến lược lâu dài của đất nước.

Bên cạnh đó, truyền thống hiếu học và ý chí vươn lên bằng tri thức đã được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ từ mái ấm gia đình, dòng họ, làng xã cho đến học đường. Việc học không chỉ để mở mang trí tuệ mà còn gắn liền với việc rèn luyện phẩm hạnh, thể hiện sự thống nhất sâu sắc giữa học vấn với nhân cách. Tấm gương thanh liêm, chính trực của danh sư Chu Văn An hay những lời răn dạy trên bia Tiến sĩ luôn nhắc nhở người trí thức về tinh thần trách nhiệm đối với cộng đồng và xã hội. Đặc biệt, trong quá trình tiếp thu tinh hoa Nho học và tri thức bên ngoài, cha ông ta luôn giữ vững tinh thần tự chủ, khéo léo vận dụng vào điều kiện thực tiễn của Việt Nam để bồi đắp bản sắc văn hóa dân tộc.

Kế thừa và phát huy giá trị Quốc Tử Giám trong giai đoạn phát triển mới

Bước vào kỷ nguyên mới dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, truyền thống hiếu học và trọng dụng hiền tài tiếp tục được kế thừa, phát triển mạnh mẽ gắn liền với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Tư tưởng "Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu" từng được Bác Hồ căn dặn trong những ngày đầu lập nước vẫn giữ nguyên vẹn giá trị thời sự.

Nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của đất nước, các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước ta qua các nghị quyết, kết luận gần đây đã nhấn mạnh tầm quan trọng đặc biệt của việc đột phá phát triển giáo dục, đào tạo, khoa học công nghệ và thu hút trọng dụng nhân tài. Trong đó, nhân tài được nhìn nhận là nguồn lực chiến lược của quốc gia, đòi hỏi phải có cơ chế đánh giá theo sản phẩm, bố trí đúng sở trường và trao quyền tự chủ để phát huy tối đa sức sáng tạo.

Công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám cùng hệ thống bia Tiến sĩ đóng vai trò thiết thực trong việc giáo dục thế hệ trẻ. Trách nhiệm này đòi hỏi sự chung tay của toàn xã hội nhằm lan tỏa tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo và khơi dậy khát vọng cống hiến ở tuổi trẻ hôm nay. Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam chính là dịp để chúng ta ôn lại truyền thống hào hùng, từ đó bồi đắp niềm tự hào dân tộc, phát huy trí tuệ và bản lĩnh con người Việt Nam vững bước tiến vào kỷ nguyên mới./.

Phan Anh