Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất: Cơ sở để xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong điều kiện mới

Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa (nay là Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam) ra đời, là bước ngoặt vĩ đại, mở ra kỷ nguyên độc lập, tự do, tiến lên chủ nghĩa xã hội của dân tộc.

Bên cạnh những thuận lợi, thời cơ được mở ra trong bối cảnh mới, dân tộc ta phải đương đầu với muôn vàn khó khăn, thách thức: vừa giải quyết những nhiệm vụ cấp bách, vừa củng cố chính quyền, bảo vệ thành quả cách mạng và chuẩn bị các điều kiện xây dựng đất nước.

Trong bối cảnh đó, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến sự nghiệp xây dựng nền văn hóa mới, xác định văn hóa có vai trò quan trọng trong củng cố nền độc lập, khơi dậy sức mạnh nội sinh của toàn dân tộc, phục vụ Nhân dân và kiến thiết đất nước.

Trên cơ sở kế thừa những định hướng văn hóa đã được Đảng đề ra từ trước Cách mạng Tháng Tám, đặc biệt là Đề cương về Văn hóa Việt Nam năm 1943 với ba nguyên tắc dân tộc hóa, đại chúng hóa, khoa học hóa, ngày 24/11/1946, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất được tổ chức tại Nhà hát Lớn Hà Nội, với sự tham dự của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trưởng Ban Thường trực Quốc hội Bùi Bằng Đoàn, một số thành viên Chính phủ và hơn 200 đại biểu đại diện giới hoạt động văn hóa ba miền Bắc, Trung, Nam.

Đây là sự kiện có ý nghĩa quan trọng trong việc tập hợp đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, những người hoạt động văn hóa, thống nhất nhận thức và định hướng hành động, đưa sự nghiệp xây dựng nền văn hóa mới gắn bó chặt chẽ hơn với nhiệm vụ kháng chiến, kiến quốc.

Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất có ý nghĩa quan trọng trong việc khẳng định vị trí, vai trò, sứ mệnh của văn hóa trong sự nghiệp cách mạng và tương lai của dân tộc, đặt ra những vấn đề có ý nghĩa nền tảng đối với việc xây dựng nền văn hóa Việt Nam trong điều kiện mới.

Quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi” được Người nêu ra tại Hội nghị thể hiện tư tưởng sâu sắc về vai trò định hướng của văn hóa đối với các lĩnh vực của đời sống xã hội, phục vụ Nhân dân và sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc. Những tư tưởng, định hướng được khẳng định tại Hội nghị tiếp tục được kế thừa, phát triển qua các giai đoạn cách mạng, góp phần hình thành và phát triển đường lối văn hóa của Đảng.

Sự kế thừa, phát triển tư tưởng của Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất trong tiến trình phát triển văn hóa Việt Nam

Sau Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất năm 1946, cuộc kháng chiến chống thực dân xâm lược đặt ra những nhiệm vụ mới cho ngành văn hóa. Cụ thể, văn hóa vừa góp phần bảo vệ nền độc lập, vừa tham gia xây dựng đời sống và con người của xã hội mới. Đưa văn hóa thâm nhập sâu vào toàn bộ cuộc kháng chiến, biến văn hóa thành một mặt trận, trận địa sắc bén để phục vụ sự nghiệp giải phóng dân tộc.

Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ hai diễn ra từ ngày 16 đến ngày 20/7/1948 tại Đào Giã, Thanh Ba, Phú Thọ (nay thuộc xã Thanh Ba, tỉnh Phú Thọ), tiếp tục xác định phương hướng phát triển văn hóa gắn với nhiệm vụ kháng chiến, kiến quốc, tập hợp lực lượng hoạt động văn hóa, góp phần đưa những tư tưởng đặt ra từ Hội nghị năm 1946 vào thực tiễn cách mạng.

Trong các giai đoạn tiếp theo, những quan điểm nền tảng về vai trò của văn hóa tiếp tục được kế thừa, bổ sung và phát triển phù hợp với yêu cầu của từng thời kỳ. Văn hóa ngày càng gắn bó chặt chẽ với nhiệm vụ nâng cao dân trí, phát triển giáo dục, xây dựng đời sống mới, hình thành các thiết chế phục vụ đời sống tinh thần, kết hợp giữa gìn giữ truyền thống văn hóa tốt đẹp và tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại.

Năm 2021, nhân kỷ niệm 75 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ ba tổ chức vào ngày 24/11/2021 nhằm triển khai Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng, đây là một sự kiện có ý nghĩa bước ngoặt, khẳng định tầm nhìn chiến lược và sự quan tâm sâu sắc của Đảng đối với lĩnh vực văn hóa. Hội nghị tiếp nối mạch nguồn truyền thống quy tụ và hiệu triệu đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý, trí thức, văn nghệ sĩ cùng toàn thể lực lượng làm công tác văn hóa; qua đó thống nhất tư tưởng, đúc kết thực tiễn, hoàn thiện phương hướng và cổ vũ hành động mạnh mẽ, đưa văn hóa thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực đột phá cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Năm 2026 đánh dấu mốc son lịch sử - kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946 - 24/11/2026), thời điểm chứng kiến bước chuyển mình mang tính chiến lược trong việc hoàn thiện đường lối, chủ trương và chính sách phát triển văn hóa Việt Nam. Việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 và Quốc hội thông qua Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam chính là sự cụ thể hóa mang tầm vĩ mô, tạo hành lang chính trị - pháp lý vững chắc để khơi thông nguồn lực, đồng bộ cơ chế và thúc đẩy hành động toàn diện.

Sự gắn kết chặt chẽ giữa mạch nguồn tư tưởng từ Hội nghị năm 1946 với các quyết sách mang tính thời đại hôm nay đặt ra yêu cầu cấp thiết: Phải tiếp tục thắp sáng và phát huy giá trị tốt đẹp của văn hóa, con người Việt Nam, biến văn hóa thành sức mạnh nội sinh trường tồn cho sự nghiệp phát triển đất nước nhanh và bền vững./.

Phạm Hoa