Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Trung: Người sáng tạo giá trị mới từ chất liệu truyền thống
Từ những sợi mây, nan tre vốn gắn với nghề đan lát truyền thống làng nghề Phú Vinh (TP Hà Nội), Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Trung đã tìm ra một hướng sáng tạo riêng cho nghề: đan tranh chân dung. Bắt đầu từ bức chân dung Bác Hồ vào năm 1976, ông từng bước đưa kỹ thuật đan thủ công vượt ra ngoài những sản phẩm quen thuộc, tái hiện hình ảnh các nhân vật lịch sử bằng ngôn ngữ tạo hình độc đáo. Hành trình ấy không chỉ cho thấy sức sáng tạo của người nghệ nhân mà còn mở ra những hướng đi mới cho chất liệu truyền thống.
Từ ý tưởng đan tranh chân dung Bác Hồ
Trong những năm tháng gắn bó với nghề mây tre đan, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Trung luôn trăn trở làm thế nào để nghề truyền thống không chỉ dừng lại ở những sản phẩm quen thuộc mà có thể phát triển theo hướng mỹ thuật, tạo ra những sản phẩm mang dấu ấn riêng. Từ mong muốn tìm một lối đi riêng cho nghề, ông nảy ra ý tưởng sử dụng chính những sợi mây, nan tre để tạo nên tranh chân dung.
Khi Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh được khánh thành (tháng 8/1975), hình ảnh Bác nhận được sự quan tâm sâu sắc từ đông đảo người dân. Nghĩ đến việc dùng nghề đan để thể hiện chân dung Người, ông Trung bắt tay vào công việc. “Là người thợ đan, tôi luôn nghĩ mình phải làm được điều gì đó mới mẻ từ chính nghề của mình. Nếu có thể dùng những sợi mây, nan tre để tạo nên một bức tranh chân dung Bác Hồ thì đó là điều rất tuyệt vời, không chỉ với bản thân tôi mà còn với nghề mây tre đan”, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Trung nhớ lại.
Từ ý tưởng ban đầu đến khi có được tác phẩm hoàn chỉnh là một hành trình không hề dễ dàng. Gần một năm, ông liên tục đan rồi tháo, tìm cách xử lý nguyên liệu để những sợi mây có thể tạo nên đường nét và hình khối của khuôn mặt. Tháng 3 năm 1976, bức tranh chân dung Bác Hồ đầu tiên được ông Trung hoàn thành. Đó không chỉ là kết quả của quá trình thử nghiệm kỹ thuật mà còn là bước khởi đầu cho hướng sáng tạo mới trong nghề mây tre đan.
Nghề mây tre đan vốn rất phong phú từ mẫu mã đến hình dáng sản phẩm. Tôi muốn từ sự đa dạng ấy tìm ra một hướng đi riêng. Nhưng cái riêng ấy không chỉ dành cho cá nhân tôi, mà còn phải góp phần làm phong phú thêm cho nghề mây tre đan, để mọi người thấy rằng từ chất liệu truyền thống vẫn có thể sáng tạo ra nhiều giá trị mới.”
Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Trung
Hiện nay, bức chân dung này đã được Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Trung tặng Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nhớ lại những năm tháng ấy, ông cho biết niềm vui không chỉ đến từ việc tác phẩm được đón nhận mà còn từ những lần nhìn thấy bức tranh xuất hiện trên truyền hình. Với ông, đó là sự ghi nhận dành cho tác phẩm, đồng thời cũng cho thấy chất liệu mây tre quen thuộc có thể sáng tạo ra những giá trị mới bên cạnh vật dụng thông thường.
“Vẽ” chân dung bằng những sợi mây
Nếu hội họa sử dụng màu sắc và đường cọ để tạo hình thì trong tranh đan, mỗi sợi mây lại góp phần tạo nên đường nét và chiều sâu của tác phẩm. Vì vậy, để một bức chân dung có hình khối và thần thái, người nghệ nhân phải tính toán ngay từ khâu lựa chọn nguyên liệu và xác định kỹ thuật đan. Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Trung cho biết, có những tác phẩm cần kết hợp tới 16 lối đan khác nhau, tạo nên các mảng nổi và chìm để làm sao khắc họa rõ nét nhất chân dung nhân vật.
Tuy nhiên, kỹ thuật chưa phải thử thách lớn nhất. Điều khó hơn cả là làm sao để những đường đan không chỉ tạo được hình dáng mà còn thể hiện được thần thái của nhân vật. Với bức chân dung Bác Hồ thực hiện năm 1976, ông Trung lựa chọn hình ảnh Bác trong chiến dịch Điện Biên Phủ. Từ khuôn mặt đến dáng đi, cánh tay và nếp áo đều phải được tính toán rất kỹ để tạo nên một hình ảnh hài hòa, có sức sống.
Trong đó, khuôn mặt là phần đòi hỏi sự tỉ mỉ cao nhất. Ông Trung đặc biệt chú ý đến nụ cười và đôi mắt của Bác phải có chiều sâu, thể hiện được thần thái của Người. “Khó nhất là làm sao để đôi mắt của Bác vẫn giữ được độ sáng và thần thái. Đan mây tre không thể điều chỉnh tùy ý như bút vẽ. Vậy nên từng sợi mây phải được tính toán rất kỹ, chỉ cần đặt lệch một chút là ánh mắt có thể thay đổi”, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Trung chia sẻ.
Sau thành công của tác phẩm đầu tiên, dòng tranh chân dung của Nguyễn Văn Trung dần được biết đến rộng rãi hơn. Nhiều cá nhân, đơn vị và tổ chức tìm đến đặt tranh làm kỷ niệm, quà tặng. Trong nhiều năm sáng tác, ông đã thực hiện hơn 200 bức chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, cùng nhiều tác phẩm khắc họa các nhân vật lịch sử, chính trị nổi tiếng như Fidel Castro, Vladimir Putin... Một số tác phẩm được thực hiện theo yêu cầu của các cơ quan, tổ chức nhà nước để làm quà tặng trong các hoạt động đối ngoại, giao lưu quốc tế.
Tùy theo yêu cầu và độ phức tạp, mỗi bức tranh chân dung có thể mất từ một đến hai tháng rưỡi để hoàn thành. Thời gian không chỉ nằm ở công đoạn đan mà còn ở quá trình lựa chọn hình mẫu, xử lý nguyên liệu, tính toán từng mảng sáng tối và tìm cách thể hiện thần thái nhân vật. Mỗi tác phẩm vì thế là kết quả của một hành trình lao động đòi hỏi sự kiên trì, từ những thử nghiệm ban đầu đến khi hình ảnh hiện lên rõ nét trên nền mây tre.
Tìm hướng đi riêng từ chất liệu mây tre truyền thống
Sau nhiều năm theo đuổi tranh chân dung, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Trung không chỉ chú trọng hoàn thiện kỹ thuật mà còn tìm cách khai thác sâu hơn tiềm năng nghệ thuật của chất liệu mây tre. Với ông, việc sáng tạo không dừng lại ở dấu ấn cá nhân mà cần hướng đến việc mở rộng những giá trị mà nghề truyền thống có thể mang lại.
Sinh năm 1953 tại làng nghề mây tre đan Phú Vinh (Chương Mỹ, Hà Nội), ông Nguyễn Văn Trung dành nhiều năm nghiên cứu, sáng tạo và phát triển nghề thủ công truyền thống. Năm 1980, ông giành giải thưởng “Tuổi trẻ sáng tạo” tại Liên Xô và theo học tại Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội. Năm 1983, ông được cử sang Cuba giảng dạy nghề thủ công mỹ nghệ.
Trở về quê hương, ông thành lập Công ty TNHH Mỹ nghệ Hoa Sơn vào năm 2005 và Trung tâm Dạy nghề tư thục mây tre đan Phú Vinh vào năm 2007, tổ chức dạy nghề miễn phí cho người khuyết tật. Năm 2016, ông được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú; tháng 6/2025, ông Nguyễn Văn Trung được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân.
Với người nghệ nhân, giá trị của tranh đan chân dung không chỉ nằm ở hình ảnh được tạo ra mà còn ở những kỹ thuật đòi hỏi quá trình nghiên cứu, thực hành lâu dài. Không phải người thợ làm nghề nào cũng lựa chọn con đường đòi hỏi nhiều thời gian, sự kiên trì và khả năng cảm nhận hình khối như tranh chân dung. Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu, thực hành và truyền nghề có ý nghĩa quan trọng trong việc gìn giữ những kỹ thuật đặc biệt của nghề mây tre đan.
Theo Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Trung, để nghề truyền thống có thể tiếp tục phát triển, việc trao truyền kỹ thuật cho thế hệ trẻ cần đi đôi với việc nghiên cứu sâu về giá trị và tiềm năng của chất liệu mây tre. Ông mong muốn sinh viên và các nhà nghiên cứu quan tâm nhiều hơn đến loại nguyên liệu quen thuộc này, từ đó tìm ra những cách ứng dụng mới, mở rộng khả năng sáng tạo của nghề. Bên cạnh đó, ông cho rằng sự đồng hành của các cơ quan quản lý và đơn vị truyền thông cũng đóng vai trò quan trọng trong việc quảng bá, nâng cao vị thế của sản phẩm mây tre đan.
“Những người làm như chúng tôi chỉ biết làm thôi chứ không biết nói, nhiều khi làm ra sản phẩm rất tâm huyết nhưng để người khác hiểu được cái hay, cái đẹp của nó thì không đơn giản. Cho nên lúc này chúng tôi rất cần truyền thông để công chúng biết được sản phẩm mây tre có giá trị như thế nào”, ông cho biết. Theo ông, khi những giá trị và nét độc đáo của sản phẩm được giới thiệu rộng rãi, nghề mây tre đan sẽ có thêm cơ hội tiếp cận công chúng, mở rộng thị trường trong nước và từng bước vươn ra quốc tế.
Qua từng tác phẩm, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Trung đang từng bước chứng minh những sợi mây, nan tre không chỉ gắn với các vật dụng quen thuộc mà còn có thể trở thành chất liệu tạo hình, kể lại câu chuyện về con người, lịch sử và văn hóa. Dấu ấn đặc biệt nhất trong hành trình ấy không chỉ là những bức chân dung được hoàn thành, mà còn là cách ông tìm thấy những tiềm năng mới trong chính chất liệu đã gắn bó với nghề thủ công truyền thống qua nhiều thế hệ./.