Giải mã sức hấp dẫn của sơn mài qua triển lãm “Nguyên – Lãng du cùng Sơn”

Khi vẻ đẹp hiện ra qua những lớp sơn

Sơn mài Việt Nam có đặc trưng riêng từ chất liệu đến kỹ thuật chế tác. Sơn ta được chiết xuất từ nhựa cây sơn tự nhiên, có tên khoa học là Rhus succedanea, với vùng trồng chủ yếu được nhắc đến trong thông cáo là Phú Thọ. Chất liệu này có độ bám dính cao, dẻo dai, chống thấm nước và đặc biệt khô trong môi trường có độ ẩm cao.

Trong thực hành sơn mài, người họa sĩ không đơn thuần đưa màu lên một bề mặt để hoàn thành hình ảnh. Quá trình tạo tác đòi hỏi sự tính toán các lớp sơn, kết hợp vật liệu, chờ đợi, mài và xử lý bề mặt qua nhiều công đoạn. Những vật liệu như son đỏ, vàng, bạc, vỏ trứng hay vỏ trai có thể được sử dụng cùng các lớp sơn, sau đó trải qua quá trình mài để làm lộ ra những màu sắc, chi tiết nằm bên dưới.

Chính cách thức tạo tác ấy góp phần tạo nên chiều sâu, độ bóng và khả năng bắt sáng đặc trưng của tranh sơn mài. Bề mặt hoàn thiện không chỉ là kết quả của việc thêm vật liệu mà còn là thành quả của quá trình xử lý, trong đó những gì được nhìn thấy ở cuối cùng có thể đã trải qua nhiều lớp phủ và những lần mài trước đó.

Tuy nhiên, đặc tính của chất liệu cũng đặt ra những yêu cầu riêng đối với người sáng tác. Người họa sĩ cần có kiến thức kỹ thuật, kinh nghiệm và khả năng kiểm soát các công đoạn, đồng thời phải biết ứng biến trước những biến đổi không hoàn toàn giống với dự tính ban đầu. Sau mỗi lần mài, những chi tiết ẩn bên dưới có thể hiện ra theo cách khác với hình dung trước đó, mở thêm hướng xử lý cho tác phẩm.

Nói về mối quan hệ giữa sự chủ động của người vẽ và những biến chuyển khó dự đoán của vật liệu, họa sĩ Lily Lai chia sẻ: “Tôi muốn làm chủ chất liệu, nhưng không muốn tước đi sự bí ẩn của nó”.

Theo chị, yếu tố bất ngờ trong quá trình mài không có nghĩa là phó mặc tác phẩm cho ngẫu nhiên. Người nghệ sĩ vẫn cần tư duy tạo hình, kinh nghiệm và khả năng quan sát để nhận ra hiệu quả phù hợp, quyết định chi tiết nào nên giữ lại, phần nào cần tiếp tục xử lý. Sự sáng tạo vì thế hình thành từ cả năng lực kiểm soát kỹ thuật lẫn khả năng đối thoại với những biến chuyển của vật liệu.

Để công chúng hiểu rõ hơn về quá trình ấy, ban tổ chức bố trí khu vực trưng bày mẫu sơn mài qua những công đoạn chế tác khác nhau. Khách tham quan có thể quan sát quá trình tạo lớp sơn, mài và hoàn thiện bề mặt tranh. Đây là điểm tiếp cận thiết thực, giúp người xem hình dung rõ hơn về công sức phía sau một tác phẩm, thay vì chỉ dừng lại ở việc thưởng thức hình ảnh sau khi hoàn thành.

Từ sự am hiểu chất liệu đến ngôn ngữ nghệ thuật riêng

Nếu kỹ thuật là nền tảng để tạo nên một bức tranh sơn mài, thì cách người họa sĩ lựa chọn đề tài và tổ chức hình ảnh quyết định tiếng nói riêng của tác phẩm. Điều này được thể hiện qua các sáng tác tại “Nguyên – Lãng du cùng Sơn”, nơi tám họa sĩ cùng gắn bó với chất liệu nhưng theo đuổi những mối quan tâm khác nhau.

Họa sĩ Nguyễn Văn Bảng khai thác phong cách trừu tượng, bán trừu tượng qua các tác phẩm như “Buổi sáng ở bản Sin Suối Hồ”, “Những mảnh ghép” và “Nếp gấp”. Những hình ảnh khởi nguồn từ phong cảnh, đời sống hay vật thể quen thuộc được chuyển hóa thành các liên tưởng tạo hình. Hơn 45 năm gắn bó với sơn mài, họa sĩ Nguyễn Thị Tiến lại tìm cảm hứng từ phong cảnh, hoa và tĩnh vật, thể hiện qua “Phong cảnh Yên Châu”, “Sen trắng” và “Xuân”.

Thiên nhiên cũng là nguồn cảm hứng xuyên suốt trong sáng tác của Nguyễn Đình Văn, với hình ảnh cây cối, động vật và cảnh vật gần gũi. Trong khi đó, Lily Lai quan tâm đến người phụ nữ, tình mẫu tử và đời sống nội tâm. Họa sĩ Bùi Thị Mừng tìm thấy sự kết nối giữa những chiêm nghiệm Phật giáo với cảnh sắc đời thường, từ hoa sen, sắc hoa đến đồng lúa quê nhà.

Sự khác biệt trong cách lựa chọn đề tài cho thấy chất liệu sơn mài có thể tiếp nhận nhiều hướng biểu đạt. Từ phong cảnh và tĩnh vật đến chân dung, tình cảm gia đình hay suy tư tinh thần, mỗi họa sĩ đều tìm cách chuyển hóa trải nghiệm và cảm xúc thành ngôn ngữ tạo hình của riêng mình.

Nguyên hình thành từ sự kết nối của những người cùng quan tâm đến sơn mài truyền thống. Các họa sĩ có không gian làm việc, trao đổi kỹ thuật, góp ý tác phẩm và học hỏi kinh nghiệm. Tuy nhiên, nhóm không hướng đến việc xây dựng một phong cách hay chủ đề thống nhất. Sự gắn kết nằm ở nền tảng chất liệu và quá trình trao đổi chuyên môn, còn hướng đi nghệ thuật vẫn được phát triển theo cá tính từng người.

Cách tổ chức này đặt ra một góc nhìn đáng chú ý về việc gìn giữ di sản nghệ thuật. Kế thừa truyền thống không chỉ là bảo tồn quy trình kỹ thuật mà còn là tạo điều kiện để chất liệu tiếp tục được khám phá, thử nghiệm và làm giàu bằng những trải nghiệm mới. Khi người nghệ sĩ am hiểu đặc tính sơn ta, họ có thể chủ động hơn trong quá trình sáng tác, đồng thời tìm ra những khả năng biểu đạt vượt khỏi các cách xử lý quen thuộc.

Họa sĩ Nguyễn Văn Bảng cho rằng sơn mài là chất liệu bản địa quý giá, còn nhiều dư địa để các thế hệ nghệ sĩ tiếp tục tìm tòi. Theo ông, việc kế thừa kỹ thuật truyền thống cần đi cùng tư duy mới, thay vì lặp lại nguyên vẹn cách làm của thế hệ trước.

Trong nhịp sống hiện đại, sự gắn bó với sơn mài cũng đồng nghĩa với việc chấp nhận một quá trình sáng tác cần thời gian, sự kiên nhẫn và tập trung. Với những người theo đuổi chất liệu này, khoảng lặng trong lao động nghệ thuật trở thành cơ hội để quan sát, suy ngẫm và tìm kiếm cách diễn đạt phù hợp với trải nghiệm cá nhân.

Diễn ra từ ngày 30-10 đến 4-11-2026, triển lãm “Nguyên – Lãng du cùng Sơn” mở cửa tự do từ 8 giờ 30 đến 17 giờ hằng ngày. Lễ khai mạc được tổ chức lúc 10 giờ ngày 30-10 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Không chỉ đem đến những tác phẩm với đề tài và màu sắc đa dạng, triển lãm còn gợi mở cách tiếp cận sơn mài từ phía sau vẻ đẹp thị giác: từ đặc tính vật liệu, sự công phu của kỹ thuật đến tư duy và trải nghiệm của người sáng tác. Qua đó, công chúng có thêm cơ hội hiểu rằng sức sống của sơn mài truyền thống không chỉ nằm ở những giá trị đã được định hình, mà còn ở khả năng tiếp tục được khám phá bằng tinh thần sáng tạo của nghệ sĩ hôm nay.

Thu Trang