Tạo xung lực mới để Hà Nội và Phú Thọ cùng phát triển trong kỷ nguyên mới

Tầm quan trọng đối với sự phát triển của Hà Nội và Vùng Thủ đô

Theo Dự thảo đề án “Điều chỉnh địa giới đơn vị hành chính giữa thành phố Hà Nội và tỉnh Phú Thọ tại khu vực Vườn quốc gia Ba Vì và vùng đệm”, việc điều chỉnh địa giới khu vực Ba Vì có ý nghĩa, tầm quan trọng đối với sự phát triển của Thủ đô và Vùng Thủ đô trên nhiều phương diện.

Trước hết, cụ thể hóa định hướng chiến lược của Bộ Chính trị về khung sinh thái nền tảng của Thủ đô. Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới xác định “rừng đặc dụng Ba Vì” là “khung sinh thái nền tảng cho cấu trúc đô thị” của Thủ đô, cùng với các hành lang sinh thái - văn hóa sông Hồng, sông Đuống, sông Đáy, sông Nhuệ, sông Tô Lịch; đồng thời yêu cầu quy hoạch Thủ đô với tầm nhìn dài hạn, ổn định và “nghiên cứu mở rộng không gian phát triển”.

Hiện nay, khoảng 2.529,38 ha rừng đặc dụng thuộc Vườn quốc gia Ba Vì vẫn nằm ngoài địa giới hành chính Hà Nội, nên khung sinh thái được Bộ Chính trị xác định chưa nằm trọn trong một chủ thể quy hoạch, quản lý và chịu trách nhiệm. Việc điều chỉnh địa giới là bước đi cụ thể để khung sinh thái nền tảng phía Tây được quản lý thống nhất, ổn định lâu dài theo tầm nhìn 100 năm, gắn với quy định về phát triển Vùng Thủ đô và không phụ thuộc vào cơ chế phối hợp giữa hai địa phương.

Thứ hai, hoàn chỉnh cấu trúc không gian phía Tây theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Theo đó, Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm tổ chức Thủ đô theo 9 cực tăng trưởng, 9 trung tâm lớn và 9 trục động lực, trong đó khu vực điều chỉnh nằm tại vị trí tiếp giáp giữa cực Tây Bắc Sơn Tây - Ba Vì (đô thị văn hóa lịch sử, du lịch nghỉ dưỡng gắn với nhiệm vụ quốc phòng, an ninh) và cực Tây Hòa Lạc (đô thị khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục), liên quan trực tiếp đến trung tâm Hòa Lạc, trung tâm Xuân Mai và các trục động lực Đại lộ Thăng Long - Ba Vì, Quốc lộ 6.

Sườn phía Nam và Tây Nam núi Ba Vì là nơi các không gian đô thị Hòa Lạc - Xuân Mai - Lương Sơn có xu hướng lan tỏa lên vùng đồi núi; nếu không được kiểm soát thống nhất, áp lực đô thị hóa sẽ tác động trực tiếp tới Vườn quốc gia. Vì vậy, đưa phần Vườn quốc gia và vùng đệm liên quan vào địa giới Thủ đô Hà Nội giúp xác lập ranh giới ổn định giữa không gian bảo tồn và không gian phát triển, tạo “nền xanh” cho đô thị khoa học công nghệ Hòa Lạc và cực văn hóa - du lịch Sơn Tây - Ba Vì. Theo Điều 10 Luật Thủ đô 2026, trên địa bàn thành phố chỉ lập một Quy hoạch tổng thể Thủ đô; do đó, sau điều chỉnh, toàn bộ khu vực núi Ba Vì được tổ chức trong một quy hoạch thống nhất, khắc phục tình trạng một hệ sinh thái chịu sự điều chỉnh của hai hệ thống quy hoạch cấp tỉnh.

Thứ ba, tạo điều kiện áp dụng thống nhất cơ chế, chính sách đặc thù của Luật Thủ đô 2026. Cụ thể, Luật Thủ đô 2026 phân quyền triệt để, toàn diện cho chính quyền Thành phố Hà Nội (Điều 4), trong đó có thẩm quyền quản lý, bảo vệ, khai thác, sử dụng và phát triển bền vững toàn bộ diện tích rừng trên địa bàn (điểm g khoản 2 Điều 24), cho phép khai thác nguồn thu từ giao dịch tín chỉ các-bon, kết quả giảm phát thải khí nhà kính (điểm c khoản 4 Điều 21) và áp dụng các cơ chế ưu đãi, thử nghiệm có kiểm soát. Các cơ chế này chỉ có hiệu lực trong phạm vi địa giới hành chính của thành phố.

Khi phần Vườn quốc gia hiện thuộc tỉnh Phú Thọ được điều chỉnh về Hà Nội, toàn bộ Vườn quốc gia Ba Vì được áp dụng thống nhất một khung thể chế đặc thù về quản lý rừng, huy động nguồn lực cho bảo tồn, phát triển du lịch sinh thái và kinh tế xanh; tránh tình trạng cùng một đơn vị quản lý chuyên ngành nhưng áp dụng hai chế độ chính sách khác nhau theo địa giới.

Thứ tư, thực hiện vai trò hạt nhân của Hà Nội trong liên kết, phát triển Vùng Thủ đô. Khoản 3 Điều 3 Luật Thủ đô 2026, tỉnh Phú Thọ là một trong các địa phương thuộc Vùng Thủ đô; Chương VII của Luật quy định nguyên tắc liên kết vùng trên cơ sở đồng thuận, minh bạch, hài hòa lợi ích, cơ chế đầu tư dự án liên kết vùng và Quỹ Phát triển vùng Thủ đô. Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị yêu cầu hình thành không gian phát triển vùng Thủ đô mở, vận hành theo cơ chế mềm, trong đó Hà Nội giữ vai trò hạt nhân.

Việc điều chỉnh địa giới được giới hạn ở khu vực có yêu cầu bắt buộc phải thống nhất một chủ thể quản lý (rừng đặc dụng và vùng đệm trực tiếp), còn các lĩnh vực khác như du lịch, giao thông, nguồn nước, chuỗi giá trị nông lâm nghiệp tiếp tục được tổ chức theo cơ chế liên kết vùng. Cách tiếp cận này kết hợp hợp lý giữa giải pháp điều chỉnh địa giới với cơ chế liên kết mềm, có ý nghĩa như một mô hình hợp tác giữa Thủ đô với địa phương trong Vùng Thủ đô theo nguyên tắc cùng phát triển, cùng chia sẻ lợi ích và trách nhiệm, trong đó Hà Nội hỗ trợ nguồn lực cho tỉnh Phú Thọ ổn định đời sống người dân và phát triển phần địa bàn còn lại.

Thứ năm, bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, lịch sử và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển Thủ đô theo hướng “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”, đặt văn hóa vào vị trí trung tâm của chiến lược phát triển. Núi Ba Vì - Tản Viên gắn với tín ngưỡng thờ Tản Viên Sơn Thánh, một trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, và không gian văn hóa Mường, Dao vốn trải liên tục trên hai địa phương. Việc thống nhất quản lý khu vực núi Ba Vì tạo điều kiện bảo tồn tổng thể không gian văn hóa - tín ngưỡng, tổ chức sản phẩm du lịch văn hóa - sinh thái đồng bộ.

Đồng thời, Quy hoạch tổng thể Thủ đô xác định cực Sơn Tây - Ba Vì gắn với nhiệm vụ quốc phòng, an ninh và Nghị quyết số 02-NQ/TW yêu cầu xây dựng khu vực phòng thủ Thủ đô vững chắc; địa giới rõ ràng, thống nhất tại khu vực địa hình hiểm yếu phía Tây giúp thuận lợi cho tổ chức thế trận khu vực phòng thủ và phòng thủ dân sự.

Thứ sáu, việc điều chỉnh địa giới khu vực Ba Vì sẽ đóng góp vào mục tiêu đô thị xanh, thích ứng biến đổi khí hậu. Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2035 Hà Nội trở thành đô thị xanh, thông minh, hiện đại; đẩy mạnh chuyển đổi xanh, giảm phát thải, thích ứng biến đổi khí hậu.

Vườn quốc gia Ba Vì là khu vực rừng tập trung có quy mô lớn, giữ vai trò phòng hộ đầu nguồn, điều hòa khí hậu, bảo tồn đa dạng sinh học và hấp thụ các-bon. Quản lý thống nhất toàn bộ Vườn quốc gia giúp Thủ đô chủ động hơn trong bảo vệ, phát triển rừng, gia tăng giá trị dịch vụ môi trường rừng và tín chỉ các-bon, qua đó đóng góp trực tiếp vào mục tiêu tăng trưởng xanh của Thủ đô và Vùng Thủ đô.

Xung lực để Hà Nội và Phú Thọ cùng phát triển trong thời kỳ mới

Trước hết, việc điều chỉnh địa giới hành chính giữa thành phố Hà Nội và tỉnh Phú Thọ đáp ứng các yêu cầu thực tiễn thống nhất quản lý Vườn quốc gia Ba Vì và quản lý nhà nước theo lãnh thổ. Vườn quốc gia Ba Vì là hệ sinh thái rừng đặc dụng có tính liên vùng, trong đó phần diện tích 2.529,38 ha thuộc địa giới tỉnh Phú Thọ đã được xác định trong phạm vi Vườn quốc gia, nay đã được chuyển giao về UBND thành phố Hà Nội quản lý.

Hiện nay, một chủ thể thực hiện quản lý chuyên ngành, nhưng quản lý hành chính, đất đai, dân cư, hạ tầng, đầu tư và các hoạt động kinh tế - xã hội liên quan vẫn thuộc hai địa phương. Tình trạng này làm phát sinh yêu cầu phối hợp thường xuyên giữa hai địa phương và có thể kéo dài thời gian xử lý khi xảy ra cháy rừng, vi phạm về đất đai, xây dựng, môi trường hoặc khi có yêu cầu đầu tư hạ tầng bảo vệ rừng.

Đồng thời, việc điều chỉnh đáp ứng yêu cầu tổ chức không gian vùng đệm và hạ tầng bảo vệ rừng. Vùng đệm không chỉ là khoảng chuyển tiếp sinh thái mà còn là không gian có các tuyến giao thông, khu dân cư, đất sản xuất, nguồn nước, hạ tầng phòng cháy, chữa cháy, dự án và hoạt động kinh tế có khả năng tác động trực tiếp tới Vườn quốc gia. Việc điều chỉnh một phần vùng đệm cùng với phần diện tích Vườn quốc gia nhằm bảo đảm khả năng tiếp cận, tuần tra, bảo vệ rừng, cứu hộ, cứu nạn và kiểm soát tác động; đường ranh được lựa chọn theo địa hình, địa vật ổn định, không lấy cốt kỹ thuật một cách cơ học.

Cùng với đó, việc điều chỉnh địa giới khu vực Ba Vì đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội và liên kết Vùng Thủ đô. Khu vực Ba Vì - Yên Xuân nằm tại cửa ngõ phía Tây - Tây Bắc Thủ đô Hà Nội, có quan hệ trực tiếp với Hòa Lạc, Quốc lộ 6, cao tốc Hòa Lạc - Hòa Bình, Vành đai 5, hệ thống du lịch sinh thái và không gian phát triển của tỉnh Phú Thọ. Việc điều chỉnh địa giới, nếu được cấp có thẩm quyền quyết định, góp phần tăng tính thống nhất trong tổ chức không gian, tránh xung đột quy hoạch, tạo cơ sở phối hợp đầu tư hạ tầng liên vùng, đồng thời không làm suy giảm bất hợp lý không gian phát triển còn lại của tỉnh Phú Thọ.

Ngoài ra, việc điều chỉnh địa giới hành chính giữa thành phố Hà Nội và tỉnh Phú Thọ đáp ứng yêu cầu bảo đảm quyền, lợi ích của Nhân dân và doanh nghiệp. Khu vực điều chỉnh liên quan trực tiếp tới dân cư, đất đai, rừng, tài sản, trường học, y tế, dịch vụ công và các dự án đã hoặc đang nghiên cứu. Vì vậy, việc điều chỉnh phải gắn với phương án chuyển tiếp rõ ràng, kế thừa các quyền và nghĩa vụ hợp pháp đã hình thành, không làm gián đoạn việc giải quyết thủ tục hành chính, hoạt động sản xuất - kinh doanh và đời sống của người dân.

Từ những căn cứ chính trị, pháp lý, ý nghĩa chiến lược và yêu cầu thực tiễn, việc điều chỉnh địa giới đơn vị hành chính giữa Hà Nội và tỉnh Phú Thọ tại khu vực Vườn quốc gia Ba Vì và vùng đệm là cần thiết, phù hợp định hướng của Nghị quyết số 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới, Luật Thủ đô 2026 và Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm; đáp ứng mục tiêu quản lý thống nhất, phát triển bền vững, tăng cường liên kết Vùng Thủ đô và bảo đảm hài hòa lợi ích của hai địa phương./.

Quỳnh Phạm