Nỗ lực gìn giữ, đưa di sản ca trù đến với thế hệ trẻ
Trên phố Cát Linh (TP Hà Nội), không gian di tích Bích Câu Đạo Quán bao năm qua vẫn ngân lên những thanh âm của đàn đáy, tiếng phách và giọng hát của nghệ nhân ca trù. Ở đó, những tâm hồn yêu di sản văn hóa phi vật thể - ca trù, cùng đắm mình trong không gian nghệ thuật nguyên bản. Và để những nhịp phách không rơi vào im lặng, các nghệ nhân tại Bích Câu Đạo Quán mở ra một cánh cửa mới: Đưa ca trù vào các lớp học truyền dạy, gieo mầm tình yêu di sản vào những nhịp đập trẻ trung.
Điểm hẹn của những tâm hồn yêu ca trù
Mỗi chiều thứ Bảy, không gian di tích lịch sử Bích Câu Đạo Quán (số 14 Cát Linh, Hà Nội) lại vang lên những giọng ca trong trẻo hòa cùng tiếng phách và đàn đáy, trống chầu. Đó là thanh âm cất lên bởi câu lạc bộ Ca trù Hà Thành và lớp học miễn phí ca trù được dạy bởi vợ chồng Nghệ nhân ưu tú Vân Mai và Văn Trúc.
Nghệ nhân ưu tú Vân Mai tâm sự: “Xưa kia, ca trù vốn là loại hình nghệ thuật được biểu diễn và truyền lại trong các gia đình thượng lưu. Đám cưới, đám hỏi, đám giỗ hay khi nhà vua chiến thắng trở về, đều sẽ mời ca nương về hát ca trù. Tôi vốn yêu thích ca trù cũng như văn chương. Đền Bích Câu đã có từ xa xưa qua điển tích Tú Uyên Giáng Kiều, về sau công trình được phục dựng và tu sửa, khi khánh thành từ hàng trăn năm trước, họ đã mời các ca nương về trình diễn ca trù. Với một không gian mang đậm nét truyền thống như vậy, tôi cảm thấy rất gần gũi và có sự đồng điệu…”
Với đặc trưng là hát ca quán, ca trù thường được thưởng thức trong không gian tương đối nhỏ, nơi người nghe có thể cảm nhận rõ từng nhịp phách, tiếng đàn đáy và tiếng trống chầu. Trong mỗi buổi diễn, ca nương sẽ là người hát chính, đồng thời đảm nhiệm việc gõ phách. Vị trí này đòi hỏi sự phối hợp nhịp nhàng giữa giọng hát và tiết tấu. Những kỹ thuật nhả chữ, luyến láy, nảy hột trong từng câu ca góp phần làm nên âm sắc đặc trưng của ca trù. Bên cạnh đó, tiếng đàn đáy cũng giúp nâng đỡ lời ca, trong khi tiếng trống chầu không chỉ giữ nhịp mà còn thể hiện sự tán thưởng, góp phần tạo nên sự tương tác giữa người biểu diễn và công chúng thưởng thức.
Cùng giọng ca của ca nương Vân Mai, di tích Bích Câu Đạo Quán dần trở thành điểm hẹn quen thuộc được những người yêu văn thơ và ca trù lui tới. Trong gian nhà nhỏ, mọi người lắng mình theo từng nhịp phách, tiếng đàn đáy và giọng hát của ca nương, cảm nhận vẻ đẹp của ca trù qua từng lời ca, ý thơ. Không gian gần gũi ấy tạo nên sự kết nối giữa người biểu diễn và người nghe, để mỗi buổi diễn là cơ hội để mỗi người chậm lại, tìm hiểu và cảm nhận sâu hơn những giá trị văn hóa truyền thống được gửi gắm trong từng tác phẩm.
Trăn trở của người “giữ lửa” ca trù
Trước nguy cơ thất truyền, từ năm 2009, ca trù của Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Tuy nhiên, việc duy trì loại hình nghệ thuật này trong thời đại văn hóa giải trí mới nở rộ gặp rất nhiều khó khăn, thách thức. Không chỉ đòi hỏi người nghe cảm nhận giai điệu, loại hình nghệ thuật này còn đặt ra yêu cầu về khả năng thưởng thức văn chương, từ ý nghĩa lời ca đến cách gieo vần trong từng câu thơ. Những tầng nghĩa hàm súc, đôi khi gắn với điển tích và lối diễn đạt cổ, khiến ca trù không dễ tiếp cận một bộ phận công chúng, nhất là người trẻ.
“Ca trù có khuôn phép riêng, thể hiện qua việc người thưởng thức biết nghe giọng hát, nghe thơ, và nắm rõ quy luật của bài thơ được ca nương thể hiện. Bản chất ca trù này là sự lắng đọng, để khi từng câu hát được ca lên, người ta nghe kỹ sẽ thấy thấm vào suy nghĩ, cảm xúc” – nghệ nhân ưu tú Vân Mai, chia sẻ. Theo nữ nghệ nhân, để cảm nhận được ca trù, người nghe không chỉ cần lắng nghe mà còn phải hiểu và cảm được những giá trị văn chương ẩn chứa trong từng lời hát.
Với một loại hình nghệ thuật có nhiều thể cách hát và những quy tắc trình diễn chặt chẽ như ca trù, để đào tạo nên một nghệ nhân thành thạo đòi hỏi quá trình khổ luyện lâu dài, cùng sự kiên trì và tâm huyết của cả người dạy lẫn người học. Người học không chỉ cần rèn luyện kỹ thuật hát, cách gõ phách mà còn phải từng bước lĩnh hội những giá trị văn chương, cảm nhận nhịp điệu và nắm vững lề lối của từng thể cách.
Điều này phần nào thu hẹp cơ hội để những người trẻ tiếp xúc, tìm hiểu và mong muốn gắn bó lâu dài với nghệ thuật truyền thống. Khi con đường học nghề tốn nhiều thời gian và công sức, nhưng lực lượng kế cận chưa đủ đông đảo, việc duy trì và trao truyền những tinh hoa của ca trù càng trở nên khó khăn. Sự thưa vắng của những người tiếp nối không chỉ đặt ra nỗi lo về tương lai của ca trù, mà còn làm dấy lên nguy cơ đứt gãy giữa các thế hệ nghệ nhân, khi những kinh nghiệm và kỹ thuật được bồi đắp qua nhiều năm tháng có thể khó tìm được người kế thừa trọn vẹn.
Trong bối cảnh đó, nghệ nhân Vân Mai tìm cách để tiếng đàn, nhịp phách và những lời ca của ca nương tiếp tục được lan tỏa và đưa di sản ca trù đến gần hơn với công chúng đương đại. Nghệ nhân Vân Mai chia sẻ: “Lớp học ca trù được vợ chồng tôi mở từ năm 2008 và duy trì miễn phí cho đến nay. Do không có nguồn kinh phí hỗ trợ, các đạo cụ như phách, đàn đều phải tự mua để học sinh có dụng cụ luyện tập. Thế nhưng, ngay cả khi đã đào tạo được các ca nương, cơ hội để các em được mời đi biểu diễn cũng không nhiều.”
Những khó khăn ấy đòi hỏi nhiều hơn ở những người nghệ nhân sự kiên trì và nhiệt huyết với nghề, đặc biệt trong việc “truyền lửa” cho thế hệ sau. Nhưng với nghệ nhân Vân Mai, hành trình giữ gìn ca trù vì thế không chỉ hiện diện trong những buổi biểu diễn, mà còn được tiếp nối qua từng giờ dạy, từng nhịp phách và những người học trò đang từng bước làm quen với bộ môn nghệ thuật này.
Nơi di sản ca trù được “sống” tiếp
Từ những trăn trở về một thế hệ ca trù dần mai một, lớp học miễn phí của vợ chồng nghệ nhân Vân Mai được mở ra và duy trì như một cách để tiếp nối mạch nguồn di sản, nơi tình yêu ca trù được đúc lên từ những nhịp phách, những câu ca và hơn cả là hành trình rèn rũa của những người trẻ.
Ở lớp học của nghệ nhân Vân Mai, những người tìm đến với ca trù thuộc nhiều độ tuổi khác nhau, từ thế hệ trung niên đã gắn bó với nghệ thuật truyền thống đến những em nhỏ lên 8, lên 10 đang chập chững làm quen với từng câu hát. Có người kiên nhẫn tập lại nhịp phách, có người còn ngập ngừng khi đọc lời ca, chưa biết cách ngắt nghỉ sao cho đúng nhịp. Dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân, từng lỗi nhỏ được sửa lại, từng câu hát được luyện tập qua nhiều lần. Tình yêu với ca trù cũng từ đó dần được vun đắp, không chỉ qua sự say mê của người học mà còn qua tâm huyết của những người đang bền bỉ trao truyền di sản.
“Lớp học ban đầu mở vẫn còn ít người đến, sau được nhiều chỗ người quen giới thiệu cũng dần đông hơn. Cũng có các bạn trẻ đã đến và học từ rất lâu rồi, so với những ngày đầu còn hát chưa tròn vành rõ chữ đến bây giờ nhìn các bạn tiến bộ trông thấy, tôi cảm thấy rất vui mừng.”, ca nương Vân Mai chia sẻ.
Niềm vui của người nghệ nhân có lẽ không chỉ đến từ việc ngày càng có thêm người tìm đến lớp học, mà còn từ sự trưởng thành của từng học viên qua năm tháng. Với những học viên nhỏ tuổi, ca trù có thể bắt đầu từ những câu hát còn chưa tròn vành rõ chữ, những nhịp phách còn chưa thật đều. Nhưng qua mỗi buổi học, các em dần làm quen với lề lối của bộ môn nghệ thuật diễn xướng dân gian truyền thống, từng bước hiểu hơn về những giá trị được gửi gắm trong lời ca, tiếng hát.
Dẫu hành trình trao truyền vẫn còn nhiều điều phía trước, lớp học của nghệ nhân Vân Mai đang góp phần tạo nên một không gian để những người yêu ca trù có cơ hội tìm hiểu và rèn luyện.
Từ những nhịp phách đầu tiên đến những câu hát dần trở nên thuần thục, di sản được gìn giữ không chỉ bằng tâm huyết của người nghệ nhân, mà còn bằng sự tiếp nhận của những thế hệ đang từng bước tìm đến với ca trù./.
Ca trù là loại hình diễn xướng dân gian, thịnh hành từ thế kỷ 15, từng là loại ca trong cung đình và được giới quý tộc và trí thức yêu thích, phản ánh một phần quan trọng trong văn hóa người Việt ở Bắc Bộ mà trung tâm là Thăng Long – Hà Nội. Nghệ thuật ca trù còn là sự phối hợp nhuần nhuyễn và đỉnh cao giữa thi ca và âm nhạc, thể hiện một ý thức về bản sắc và sự kế tục trong nghệ thuật biểu diễn, có tính sáng tạo, được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua các tổ chức giáo phường.