Công nghiệp văn hoá nhìn từ mô hình giáo dục di sản cho thế hệ trẻ tại đền Hát Môn

Giá trị lịch sử, văn hóa tiêu biểu của Thủ đô và đất nước

Đền Hát Môn thờ Hai Bà Trưng - 2 vị nữ tướng hào kiệt, những người đã làm rạng danh truyền thống anh hùng bất khuất của phụ nữ Việt Nam, gắn với cuộc khởi nghĩa chống ách đô hộ phương Bắc năm 39-40. Đồng thời đây là địa điểm gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng tiêu biểu của vùng đất xứ Đoài của Thủ đô. Di tích được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt năm 2013, lưu giữ nhiều dấu tích, công trình và phong tục liên quan đến lịch sử, tín ngưỡng thờ Hai Bà Trưng.

Theo các tài liệu được lưu truyền, sau khi Hai Bà Trưng qua đời năm 43 - sau công nguyên, người dân địa phương đã dựng một ngôi miếu nhỏ để tưởng nhớ công đức hai bà. Qua nhiều thế hệ, ngôi đền được xây dựng, tu bổ, trở thành địa điểm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng. Trong quá trình bảo tồn và gìn giữ qua nhiều thế kỷ, đền được ban tặng 22 đạo sắc phong tôn vinh công đức Hai Bà Trưng. Di tích này còn bảo lưu được nhiều di vật, cổ vật có giá trị về văn hoá, lịch sử, gồm: 293 di vật, cổ vật với nhiều chủng loại và phong phú chất liệu, như: gỗ, đá, đồng, sứ, giấy, kim loại... có niên đại trải dài từ thời Lê, Tây Sơn, Nguyễn đến nay. Qua đó góp phần phản ánh chiều dài, giá trị lịch sử của di tích quốc gia đặc biệt này trong đời sống người dân Thủ đô nói chung, địa phương nói riêng.

Ông Trần Viết Hỗ - phó trưởng ban Ban quản lý di tích đền Hát Môn, cho biết di tích đã trải qua 9 lần trùng tu lớn. Đợt tu bổ lớn nhất từ năm 2004 đến năm 2011 được triển khai và đã dừng việc tu bổ sau khi hoàn thành Thủy đình. Tại di tích có “Gò Giấu ấn” gắn với câu chuyện dân gian về nơi cất giấu ấn tín của Hai Bà trước khi mất. Bên cạnh đó, nơi đây là điểm duy nhất sở hữu “Đàn thề” với 4 lời thề bất hủ của Hai Bà Trưng được khắc trên trụ đá. 4 lời thề ấy là:

“

“Một xin rửa sạch quốc thù
Hai xin đem lại nghiệp xưa họ Hùng
Ba kẻo oan ức lòng chồng
Bốn xin vẻn vẹn thửa công lênh này”

Hai Bà Trưng

Bên cạnh giá trị lịch sử, hằng năm tại đền Hát Môn diễn ra 3 kỳ lễ chính vào ngày mùng 6 tháng 3, mùng 4 tháng 9 và ngày 24 tháng Chạp âm lịch. Trong đó có lễ dâng bánh trôi vào ngày mùng 6 tháng 3 âm lịch. Theo Ban quản lý đền Hát Môn, tục lệ gắn với câu chuyện dân gian trước khi gieo mình xuống sông Hát tuẫn tiết, Hai Bà Trưng đã ghé vào một quán nước ven đường của một bà lão và ăn một đĩa bánh trôi cùng hai quả muỗm. Hai cây muỗm ở khu vực cổng đền cũng được người dân gắn với câu chuyện truyền thuyết này. Câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành một phần trong thực hành tín ngưỡng tại di tích.

Tới ngày mùng 4 tháng 9 âm lịch là lễ khao quân, tế cờ khởi nghĩa, tưởng niệm sự kiện Hai Bà Trưng hội quân, lập Đàn Thề, tế cáo trời đất trước khi phát động cuộc khởi nghĩa chống ách đô hộ phương Bắc. Nghi lễ góp phần tái hiện ký ức lịch sử, thể hiện tinh thần yêu nước và ý chí đấu tranh giành độc lập của dân tộc.

Với hệ thống công trình, dấu tích và nghi lễ còn được duy trì, đền Hát Môn có điều kiện thuận lợi để tổ chức các hoạt động du lịch văn hóa, du lịch tâm linh; đặc biệt là hoạt động học tập trải nghiệm cho các em học sinh. Thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức qua sách vở, học sinh đến với đền Hát Môn được trực tiếp quan sát di tích, nghe thuyết minh, tìm hiểu những câu chuyện lịch sử và đặt câu hỏi về cách người dân gìn giữ ký ức Hai Bà Trưng qua nhiều thế hệ.

Đẩy mạnh giáo dục di sản trong thế hệ trẻ

Ban quản lý đền Hát Môn cho biết, việc đón học sinh đến tham quan, học tập ngoại khóa đã diễn ra nhiều năm nay tại di tích quốc gia đặc biệt này. “Thực hiện chủ trương của thành phố, cấp ủy và chính quyền địa phương, đền Hát Môn thường xuyên đón các đoàn học sinh từ mầm non đến cấp trung học phổ thông của địa phương nói riêng và nhiều tỉnh, thành phố ở nước ta nói chung về tham quan, học tập ngoại khóa tại di tích. Có những ngày đỉnh điểm đền Hát Môn đón từ 200 - 400 học sinh đến trải nghiệm và thăm quan”, ông Trần Viết Hỗ- Phó trưởng ban Quản lý di tích cho biết thêm.

Hoạt động này mở ra cơ hội để nhà trường kết nối với Ban quản lý tại di tích triển khai các nội dung lịch sử trong chương trình học gắn với không gian thực tế. Tại đền Hát Môn, những nội dung về cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng có thể được triển khai thông qua việc giới thiệu lịch sử di tích, tìm hiểu Đàn Thề, Gò Giấu ấn và các nghi lễ tưởng niệm. Tùy theo độ tuổi, giáo viên có thể giao nhiệm vụ tìm hiểu trước chuyến đi, hướng dẫn học sinh ghi chép tại di tích và tổ chức trao đổi sau khi trở về trường.

Tại Chương trình hành động số 08-Ctr/TU của Thành ủy Hà Nội thực hiện Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 có 100% học sinh, sinh viên trong hệ thống giáo dục quốc dân của thành phố được tiếp cận, tham gia hiệu quả, thường xuyên các hoạt động nghệ thuật, giáo dục di sản văn hoá. Như vậy, việc đền Hát Môn đã, đang đưa giáo dục di sản, trải nghiệm đến các em học sinh trên địa bàn chính là hành động cụ thể hóa giải pháp, mục tiêu phát triển triển văn hóa Thủ đô mà Thành ủy Hà Nội đã đặt ra.

Đáng chú ý, hoạt động giáo dục di sản tại đền Hát Môn không chỉ dừng ở việc tham quan. Ban quản lý di tích còn phối hợp đưa nghệ thuật hát trống quân vào trường học, qua đó tạo điều kiện để học sinh tiếp cận một loại hình nghệ thuật truyền thống gắn với đời sống văn hóa địa phương. Nếu được tổ chức cùng phần giới thiệu về nguồn gốc, đặc điểm và giá trị của loại hình nghệ thuật này, hoạt động có thể giúp học sinh hiểu rõ hơn mối liên hệ giữa di sản văn hóa phi vật thể với cộng đồng đang lưu giữ, thực hành di sản.

Bên cạnh việc hỗ trợ các đoàn học sinh đến trải nghiệm, Ban quản lý đền Hát Môn còn phối hợp với các cơ quan văn hóa, du lịch và lữ hành tổ chức hoạt động dâng hương, tìm hiểu lịch sử, góp phần đưa giá trị di tích đến với đông đảo Nhân dân cả nước và du khách quốc tế.

Cùng với hoạt động thuyết minh trực tiếp, Ban quản lý di tích cho biết đã và đang nghiên cứu áp dụng công nghệ số, xây dựng mã QR để mở rộng hình thức tham quan di tích, nâng cao trải nghiệm cho du khách thập phương cũng như các em học sinh tham gia chương trình giáo dục di sản. Theo đó, mã QR có thể được bố trí tại các điểm tham quan như Đàn Thề, Gò Giấu ấn và những công trình tiêu biểu trong khu di tích đền Hát Môn. Khi quét mã bằng điện thoại thông minh, khách tham quan có thể tiếp cận thông tin về lịch sử hình thành, giá trị kiến trúc, các câu chuyện dân gian và nghi lễ truyền thống gắn với từng địa điểm.

Quá trình tạo mã QR về đền Hát Môn đang được chính quyền địa phương và Ban quản lý di tích phối hợp triển khai. Việc áp dụng công nghệ số sẽ bổ sung cho hoạt động thuyết minh trực tiếp, giúp du khách chủ động tìm hiểu thông tin theo nhu cầu, đồng thời hỗ trợ học sinh ghi nhớ kiến thức trong quá trình trải nghiệm di sản. Nội dung số cần được biên soạn ngắn gọn, có hình ảnh minh họa, bảo đảm tính chính xác và được kiểm duyệt bởi đơn vị chuyên môn. Với các em học sinh, mã QR cũng có thể được sử dụng để xây dựng câu hỏi tìm hiểu di tích hoặc nhiệm vụ học tập sau chuyến tham quan, rất thiết thực và hữu ích để đưa các giá trị văn hóa, lịch sử của đền Hát Môn tới thế hệ trẻ.

Chung sức bảo tồn, phát huy giá trị đền Hát Môn

“Một trong những khó khăn hiện nay là di tích chưa có đội ngũ hướng dẫn viên chuyên nghiệp do thiếu nguồn kinh phí chi trả. Điều này ảnh hưởng đến khả năng tổ chức thuyết minh chuyên sâu, nhất là khi đón các đoàn học sinh đông hoặc cần nội dung giới thiệu được thiết kế riêng theo từng lứa tuổi”.

Ông Trần Viết Hỗ - Phó trưởng ban Quản lý di tích đền Hát Môn

Tinh thần tự nguyện của những người gắn bó với di tích cũng được thể hiện qua việc vận động cộng đồng tham gia bảo vệ, tôn tạo cảnh quan. Theo Ban quản lý, bức tranh gốm lớn tái hiện cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng tại khu vực cổng đền hát Môn được thực hiện với nguồn kinh phí xã hội hóa hơn 100 triệu đồng do cán bộ và người dân đóng góp. Quá trình thực hiện gồm làm mẫu đất, duyệt bản vẽ, nung gốm và lắp ghép từng mảnh. Công trình vừa góp phần tạo điểm nhấn cảnh quan, vừa truyền tải câu chuyện lịch sử gắn với di tích đến người dân và khách tham quan.

Bên cạnh nỗ lực tự nguyện của người dân đóng góp vào việc phát huy giá trị của di tích thì ngày 28/4/2026, Thủ tướng Chính phủ cũng đã ban hành Quyết định số 756/QĐ-TTg phê duyệt nhiệm vụ lập quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt đền Hát Môn, với phạm vi nghiên cứu quy hoạch khoảng 58,42 ha. Đây là quyết sách rất quan trọng để tạo nền tảng để bảo tồn và phát huy giá trị di tích trong thời gian tới.

Việc quy hoạch bảo quản, tu bổ đền Hát Môn sẽ khai thác, phát huy hiệu quả giá trị của di tích, thực sự trở thành điểm đến du lịch văn hóa - tín ngưỡng - sinh thái hấp dẫn trong hệ thống các điểm đến của Hà Nội và vùng lân cận; hình thành điểm du lịch hấp dẫn kết nối với hành trình di sản trên địa bàn thành phố Hà Nội và các tuyến du lịch liên vùng.

Quy hoạch bảo quản và tu bổ đền Hát Môn sẽ bảo vệ tính nguyên gốc của di tích, gìn giữ ký ức cộng đồng và thúc đẩy phát huy giá trị di tích trong đời sống đương đại; góp phần thực hiện các mục tiêu đặt ra đúng với Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam; Nghị quyết số 162/2024/QH15 của Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hoá giai đoạn 2025 – 2035./.

Quỳnh Mai