Định vị thương hiệu di sản văn hóa Hà Nội từ mô hình kinh tế đêm
Trong bối cảnh cạnh tranh đô thị ngày càng gia tăng, kinh tế đêm trở thành một động lực tăng trưởng mới tại nhiều quốc gia và thành phố lớn. Đối với Hà Nội, phát triển kinh tế đêm không chỉ mở rộng không gian và thời gian hoạt động kinh tế mà còn tạo điều kiện khai thác chiều sâu văn hóa, gia tăng trải nghiệm du lịch và xây dựng bản sắc đô thị. Từ các sản phẩm du lịch đêm gắn với di sản đến định hướng phát triển sáng tạo, Hà Nội đang từng bước hướng tới thương hiệu “thành phố trải nghiệm văn hóa về đêm”, qua đó tạo thêm động lực cho du lịch và kinh tế đô thị.
Các mô hình và tiềm năng phát triển kinh tế đêm ở Hà Nội
Kinh tế ban đêm bao gồm các hoạt động kinh tế chủ yếu diễn ra từ 18 giờ hôm trước đến 6 giờ sáng hôm sau, ngày càng được xem là một động lực phát triển kinh tế - xã hội, góp phần mở rộng thời gian tiêu dùng, tạo việc làm, tăng nguồn thu và thúc đẩy các lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật, ẩm thực, giải trí và dịch vụ. Quyết định số 1129/QĐ-TTg ngày 27/7/2020 của Thủ tướng Chính phủ về Đề án phát triển kinh tế ban đêm ở Việt Nam đã tạo cơ sở chính sách cho các địa phương triển khai lĩnh vực này theo hướng chủ động và có quy hoạch.
Hà Nội có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế đêm nhờ bề dày lịch sử, hệ thống di sản và giá trị văn hóa - nghệ thuật phong phú và quy mô thị trường lớn. Trong Đề án “Phát triển Kinh tế đêm trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045”, Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2035, kinh tế đêm dự kiến đóng góp khoảng 7 - 8% GRDP, đồng thời hình thành các khu trải nghiệm văn hóa, du lịch đêm có tầm khu vực, hướng tới xây dựng Hà Nội trở thành “Thành phố trải nghiệm văn hóa, dịch vụ về đêm” của châu Á.
Thực tế cho thấy Hà Nội đã hình thành ba mô hình kinh tế đêm gồm hoạt động biểu diễn nghệ thuật, tham quan - du lịch đêm và ẩm thực - dịch vụ ban đêm. Các sản phẩm tiêu biểu có thể kể đến “Cải lương - Tinh hoa nghệ thuật Việt”, các chương trình múa rối, “Tinh hoa Bắc Bộ”; các tour “Đêm thiêng liêng”, “Giải mã Hoàng thành”, “Tinh hoa đạo học”, “Sử đá lưu danh”, “Ngọc Sơn - Đêm huyền bí”; cùng hệ thống không gian đi bộ và tuyến phố ẩm thực tại phố cổ, hồ Gươm, Sơn Tây, Đảo Ngọc - Ngũ Xã, Tống Duy Tân và Nguyễn Văn Tuyết.
Hoàn Kiếm là một trong những địa bàn có lợi thế rõ nét nhờ tập trung hệ thống di sản, không gian văn hóa, du lịch, thương mại và dịch vụ. Với hàng trăm di tích cùng các không gian đi bộ, phố cổ, phố bích họa Phùng Hưng và tuyến ẩm thực Tống Duy Tân - Cấm Chỉ, đây là nơi có nền tảng thuận lợi để phát triển kinh tế đêm. Việc thí điểm kéo dài thời gian kinh doanh đến 2 giờ sáng trong ba ngày cuối tuần từ tháng 9/2016 đã gắn với sự gia tăng khách quốc tế, cũng như doanh thu của hộ kinh doanh. Những sản phẩm kinh tế đêm của Hoàn Kiếm đã góp phần kéo dài thời gian lưu trú, tăng chi tiêu của du khách và nâng cao hiệu quả khai thác hạ tầng đô thị.
Bên cạnh Hoàn Kiếm, di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám đang được định hướng trở thành không gian văn hóa sáng tạo với các hoạt động hoa đăng, triển lãm, âm nhạc và trải nghiệm văn hóa. Ngoài ra, định hướng phát triển trục cảnh quan sông Hồng thành trung tâm kinh tế sáng tạo và công nghiệp văn hóa về đêm cũng mở ra khả năng khai thác không gian cảnh quan cho các hoạt động văn hóa, thể thao và lễ hội ánh sáng. Nhìn tổng thể, nguồn lực di sản phong phú, thị trường lớn, lượng khách du lịch đáng kể và môi trường an ninh, trật tự ổn định tạo nền tảng để Hà Nội phát triển kinh tế đêm theo hướng gắn kết văn hóa, du lịch, dịch vụ và công nghiệp văn hóa, qua đó nâng cao sức hấp dẫn và năng lực cạnh tranh của Thủ đô.
Tháo gỡ “điểm nghẽn” để kinh tế đêm Hà Nội bứt phá
Mặc dù có nhiều lợi thế, kinh tế đêm Hà Nội vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng do một số điểm nghẽn chủ yếu. Thứ nhất, mức chi tiêu ban đêm còn hạn chế do thiếu những sản phẩm đủ sức hấp dẫn và giữ chân du khách. Thứ hai, sự liên kết giữa các sản phẩm chưa chặt chẽ, khiến các hoạt động còn phân tán, chưa hình thành được chuỗi trải nghiệm hoàn chỉnh. Thứ ba, hạ tầng và không gian đô thị ban đêm còn thiếu đồng bộ; nhiều hoạt động dịch vụ gần như kết thúc sau 24 giờ, trong khi Hà Nội còn hạn chế về bãi đỗ xe, phương tiện di chuyển và các dịch vụ hỗ trợ ban đêm. Thứ tư, thể chế và cơ chế phối hợp liên ngành chưa đáp ứng yêu cầu, trong khi kinh tế đêm liên quan đồng thời đến quy hoạch, giao thông, môi trường, tiếng ồn, sinh kế và hoạt động văn hóa - nghệ thuật. Ngoài ra, cơ sở vật chất, kỹ thuật chất lượng cao, nhất là các khu vui chơi, trung tâm thương mại, văn hóa, nghệ thuật quy mô lớn còn thiếu. Các sản phẩm, dịch vụ ban đêm tuy phong phú nhưng phần lớn còn phân tán, quy mô nhỏ và thiếu liên kết giữa các ngành, cấp quản lý, doanh nghiệp và chủ thể tham gia.
Trước những hạn chế này, Hà Nội cần tiếp cận kinh tế đêm như một bộ phận của quản trị đô thị hiện đại, thay vì chỉ xem đây là hoạt động kinh doanh dịch vụ. Thành phố đã xây dựng 8 nhóm chính sách nhằm hài hòa mục tiêu phát triển kinh tế với yêu cầu bảo đảm an ninh, trật tự, môi trường và chất lượng sống; đồng thời dự kiến tổ chức 3 khung thời gian hoạt động: 18-24 giờ, 18-2 giờ và 18-6 giờ hôm sau, phù hợp với từng loại hình không gian và mức độ mở.
Một định hướng đáng chú ý là ứng dụng công nghệ trong quản lý kinh tế đêm theo mô hình đô thị thông minh, thông qua thanh toán số, bản đồ số và hệ thống giám sát an ninh. Ứng dụng iHanoi với khoảng 6 triệu tài khoản đăng ký và 450.000 - 500.000 lượt truy cập mỗi ngày được xem là một nền tảng quan trọng cho quá trình này. Tuy nhiên, công nghệ cần được sử dụng như công cụ hỗ trợ quản trị, không thay thế phương pháp tổ chức và mô hình quản lý; đồng thời cần bảo đảm trải nghiệm thực tế, cảm xúc và bản sắc riêng của Hà Nội.
Định hướng phát triển kinh tế đêm Hà Nội theo hướng văn hóa và sáng tạo
Phát triển kinh tế đêm bền vững đòi hỏi Hà Nội xác lập hướng đi phù hợp với đặc trưng riêng, tránh sao chép mô hình của các đô thị khác. Danh hiệu “Thành phố sáng tạo” mà UNESCO trao cho Hà Nội trở thành lợi thế để định vị kinh tế đêm theo hướng văn hóa, sáng tạo, giải trí và trải nghiệm, thông qua việc kết hợp di sản, công nghệ và nghệ thuật đương đại. Đồng thời, thị trường cần được mở rộng từ khách quốc tế sang người dân nội thành, cư dân ngoại thành, các tỉnh lân cận và khách du lịch trong nước, qua đó tạo nguồn cầu ổn định hơn cho hệ sinh thái kinh tế đêm.
Lợi thế cốt lõi của Hà Nội là tài nguyên văn hóa ban đêm, gồm hệ thống di sản, không gian phố phường, kiến trúc và đời sống văn hóa gắn với lịch sử Thăng Long. Vì vậy, định hướng phù hợp là xây dựng hình ảnh “đêm di sản, đêm sáng tạo”, lấy trải nghiệm văn hóa làm trục phát triển, kết hợp di sản, đổi mới sáng tạo và bản sắc Hà Nội, trong đó tìm hiểu cuộc sống cộng đồng địa phương là một bộ phận của trải nghiệm. Các loại hình nghệ thuật như ca trù, hát văn, ẩm thực và sản phẩm làng nghề có thể trở thành những chất liệu quan trọng để tạo dấu ấn riêng cho kinh tế đêm Thủ đô.
Đến năm 2045, Hà Nội hướng tới trở thành trung tâm kinh tế đêm có sức cạnh tranh trong khu vực, với thương hiệu “Thành phố trải nghiệm văn hóa ban đêm”. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Hà Nội cần phát huy giá trị văn hóa, tăng cường kết nối di sản với sáng tạo và từng bước tháo gỡ các hạn chế về quy hoạch, hạ tầng, liên kết và thể chế, qua đó nâng cao sức hấp dẫn và năng lực cạnh tranh của Thủ đô.
Với hệ thống điểm tham quan phong phú, các sản phẩm văn hóa truyền thống, không gian phố cổ và nền ẩm thực đường phố đặc trưng, Hà Nội có lợi thế về nguồn lực để phát triển kinh tế ban đêm. Trên cơ sở đặc điểm riêng, mỗi phường, xã có thể lựa chọn, hình thành những không gian phát triển kinh tế ban đêm phù hợp. Tuy nhiên, để các hoạt động này phát triển hiệu quả và bền vững, cần có định hướng thống nhất, phương thức tổ chức khoa học, nền nếp và quy củ. Đồng thời, các địa phương cần nâng cao nhận thức của các hộ kinh doanh về thực hiện văn minh thương mại, bảo đảm trật tự đô thị và xây dựng sự hài hòa giữa lợi ích kinh doanh với lợi ích chung của cộng đồng và xã hội./.