Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát: Hành trình sáng tạo, làm mới sơn mài truyền thống

Từ mạch nguồn văn hóa xứ Đoài đến tình yêu với sơn mài

Tình yêu với sơn mài của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát được nuôi dưỡng từ chính môi trường sống và quá trình học tập của anh. Lớn lên tại làng cổ Đường Lâm, nơi lưu giữ nhiều di sản văn hóa và những ngôi đình cổ, Nguyễn Tấn Phát sớm được tiếp xúc với không gian nghệ thuật truyền thống. Những trải nghiệm ấy góp phần hình thành tư duy hội họa và thiết kế, đồng thời mở ra sự gắn bó lâu dài của anh với chất liệu sơn mài.

Khi bước vào môi trường đào tạo mỹ thuật chuyên nghiệp, trong khi nhiều bạn bè đều lựa chọn các ngành nghề mang tính hiện đại như đồ họa, thời trang hay thiết kế nội thất, Nguyễn Tấn Phát quyết định theo đuổi ngành sơn mài. Với anh, đây không chỉ là lựa chọn nghề nghiệp mà còn là cơ hội để tiếp tục phát triển niềm yêu thích mỹ thuật được hình thành từ quê hương - xứ Đoài.

Ngoài kiến thức được trang bị trên giảng đường, anh chủ động tìm đến các họa sĩ, nghệ nhân tại những làng nghề để học hỏi kinh nghiệm thực tế. Quá trình ấy giúp anh nhận ra rằng, để một nghề truyền thống có thể tồn tại và phát triển, tình yêu nghề thôi chưa đủ, mà người làm nghề còn phải tìm được hướng đi phù hợp với đời sống.

“Để nuôi dưỡng và phát triển nghề truyền thống thì mình phải tìm được thị trường riêng”, anh cho biết. Đây cũng là nền tảng để anh từng bước tìm kiếm phong cách tạo hình riêng, thay vì chỉ lặp lại những khuôn mẫu quen thuộc.

Khi chất liệu truyền thống cất lên tiếng nói của thời đại

Nhắc đến sơn mài, nhiều người thường hình dung những bức tranh với bề mặt bóng sâu, những lớp màu và hoa văn được tạo nên qua quá trình sơn, mài công phu. Đối với Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát, những đặc trưng ấy không chỉ giới hạn trong tranh phẳng mà còn có thể mở rộng sang các tác phẩm tạo hình, đồ vật trang trí và sản phẩm ứng dụng.

Dấu ấn của anh nằm ở cách kết hợp nền tảng mỹ thuật, tư duy thiết kế hiện đại với kỹ thuật chế tác sơn mài truyền thống. Thay vì giữ nguyên những kiểu dáng vốn có, anh hướng đến hình thức tạo hình đơn giản, có tính ứng dụng, đồng thời khai thác bề mặt rộng để làm nổi bật độ bóng, chiều sâu và các chi tiết khảm trai của chất liệu. Trong một số sáng tác, sơn mài còn được kết hợp với những vật liệu gần gũi như tre, đá ong và gỗ, tạo nên sự tương phản giữa vẻ mộc mạc của vật liệu tự nhiên với bề mặt sơn bóng.

Sự thay đổi ấy không đồng nghĩa với việc rời bỏ kỹ thuật truyền thống. Theo nam nghệ nhân, mỗi sản phẩm cần thích ứng với nhu cầu và thẩm mỹ của con người đương đại, nhưng vẫn phải giữ được đặc tính của chất liệu. Với sơn mài, nguyên tắc “sơn nhiều lớp, mài nhiều lớp” vẫn là nền tảng để tạo nên chiều sâu bề mặt và hiệu quả thẩm mỹ đặc trưng. Quan niệm ấy thể hiện cách Nguyễn Tấn Phát nhìn nhận việc làm mới nghề truyền thống: không phải thay thế những giá trị cũ bằng hình thức mới, mà tìm cách để các giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

“

Tôi muốn đưa hình tượng Thánh Gióng vào các thiết kế ngựa theo một cách hiện đại hơn nhưng vẫn giữ được tinh thần văn hóa Việt Nam. Qua bộ sưu tập này, tôi mong muốn gửi gắm hình ảnh con người Việt Nam mạnh mẽ, luôn vươn lên với ý chí vượt qua khó khăn. Với tôi, đó cũng là cách thể hiện niềm tự hào về truyền thống dân tộc thông qua ngôn ngữ thiết kế.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát.

Bộ sưu tập “Gióng”, được anh giới thiệu nhân dịp Tết Bính Ngọ 2026, là một minh chứng tiêu biểu cho hướng sáng tạo này. Với 2.026 tác phẩm sơn mài độc bản, bộ sưu tập lấy cảm hứng từ hình tượng ngựa gắn với truyền thuyết Thánh Gióng. Hình tượng ngựa được phát triển qua nhiều dáng vẻ và cách thể hiện khác nhau, từ mạnh mẽ, khoáng đạt đến hóm hỉnh, gần gũi.

Thay vì chỉ nhấn mạnh hình ảnh người anh hùng trong truyền thuyết, Nguyễn Tấn Phát khai thác hình tượng ngựa với ý nghĩa về sức mạnh, ý chí vươn lên và niềm tự hào dân tộc.

Với người nghệ nhân, thử thách không chỉ nằm ở việc tạo ra số lượng lớn tác phẩm mà còn ở việc giữ cho mỗi sản phẩm có diện mạo và cá tính riêng. Bộ sưu tập vì thế không đơn thuần là một dự án sáng tác, mà cho thấy hành trình sáng tạo bền bỉ và nỗ lực tìm kiếm những cách thể hiện mới cho chất liệu sơn mài truyền thống.

“Trong cảm nhận của tôi, ngựa Gióng không chỉ là phương tiện chiến đấu mà còn là biểu tượng của tốc độ, sức mạnh, sự bứt phá và khát vọng vượt qua mọi giới hạn. Ngựa không chỉ đi mà là phi, không chỉ chở mà là nâng con người bay lên. Hình ảnh ấy rất gần gũi với tầm vóc Việt Nam hôm nay: một dân tộc luôn vươn mình bằng ý chí phi thường. Khi tạc về ngựa, tôi khai thác đa dạng các trạng thái tạo hình - từ đứng, phi đến vươn cổ bay lên - bởi mỗi dáng ngựa đều kể một câu chuyện, đều là một tâm thế của dân tộc” – Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát cho biết thêm.

Để nghề truyền thống tiếp tục được trao truyền, tiếp nối

Nếu sáng tạo là cách Nguyễn Tấn Phát tìm kiếm hướng đi riêng cho sơn mài, thì trở về Đường Lâm lại là lựa chọn gắn hành trình làm nghề với cộng đồng địa phương. Năm 2010, anh rời phố về quê, xây dựng xưởng sơn mài và tổ chức dạy nghề miễn phí cho người dân.

Bên cạnh hoạt động tại xưởng, anh mở các lớp trải nghiệm sơn mài dành cho người dân, trẻ em, thanh thiếu niên và khách du lịch. Người tham gia có cơ hội trực tiếp tìm hiểu quy trình chế tác, thử thực hiện những công đoạn thủ công và tiếp cận chất liệu sơn mài qua trải nghiệm thực tế. Qua đó, nghề truyền thống không chỉ được giới thiệu như một giá trị cần bảo tồn, mà còn trở thành hoạt động văn hóa có thể tham gia và cảm nhận.

Với Nguyễn Tấn Phát, điều anh muốn truyền lại không dừng lại ở kỹ thuật làm sơn mài. Anh mong người trẻ hiểu rằng nghề truyền thống và văn hóa địa phương có thể trở thành nền tảng cho những hướng phát triển lâu dài, nếu được tiếp cận bằng sự nghiêm túc và tư duy sáng tạo phù hợp.

“Tôi không chỉ dạy cho các bạn cách làm sơn mài, mà muốn cho các bạn thấy rằng khi làm nghề truyền thống và phát huy đúng giá trị của nghề cũng như văn hóa địa phương, các bạn hoàn toàn có thể có những bước đi dài trong tương lai”, anh chia sẻ.

Hành trình của Nguyễn Tấn Phát cho thấy việc gìn giữ nghề truyền thống không chỉ dừng lại ở bảo tồn những hình thức đã có. Từ việc đưa sơn mài vào các tác phẩm tạo hình, tìm kiếm cách kết hợp vật liệu mới đến tổ chức hoạt động trải nghiệm tại quê hương, anh đang tìm cách để chất liệu này tiếp tục được sáng tạo và tiếp cận bởi những thế hệ khác nhau.

Với người nghệ nhân, giữ nghề và làm mới nghề không phải hai con đường tách biệt. Khi kỹ thuật truyền thống vẫn được coi trọng và hình thức sáng tạo không ngừng vận động cùng đời sống, sơn mài có thêm cơ hội bước ra khỏi không gian trưng bày quen thuộc để hiện diện gần gũi hơn với công chúng, hòa vào dòng chảy sáng tạo và thêm sự khẳng định Hà Nội – Thành phố Sáng tạo của UNESCO.

Đó cũng là cách Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát tìm kiếm sức sống lâu dài cho sơn mài - chất liệu truyền thống đã gắn bó với anh trong nhiều năm làm nghề tại Thủ đô Hà Nội ngàn năm văn hiến./.

Thu Phương