Giá trị hồ Gươm và khu vực phụ cận, cùng cánh cửa tương lai
Theo tiến trình lịch sử, hồ Gươm (phường Hoàn Kiếm, TP Hà Nội) và khu vực phụ cận đã có những sự thay đổi, nhưng giá trị về văn hóa, lịch sử của hồ Gươm – “viên ngọc” giữa lòng Thủ đô cùng khu vực phụ cận sẽ mãi mãi còn lại với người dân Hà Nội nói riêng, cả nước nước chung.
1. Khu vực hồ Gươm là nơi tập trung nhiều công trình di tích lịch sử, văn hóa, kiến trúc, nghệ thuật truyền thống với không gian mặt nước, cây xanh. Đặc biệt hồ Gươm gắn liền với truyền thuyết trả gươm cho rùa thần của vua Lê Thái Tổ sau khi đánh đuổi giặc Minh xâm lược.
Nằm trên gò đất trung tâm hồ, tháp Rùa là điểm nhấn thu hút nhất ở hồ Gươm hàng trăm năm qua. Được xây dựng từ những năm 1884, với lối kiến trúc Pháp kết hợp với kiến trúc cổ xưa của Việt Nam, tháp Rùa nổi lên giữa hồ cổ kính, rêu phong và đầy trầm mặc.
Sơ lược về lịch sử hồ Gươm, vào thời Nguyễn, xung quanh và bên trong không gian hồ Gươm, các công trình tôn giáo, tín ngưỡng được bổ sung hoặc tôn tạo/thay thế các công trình cũ đã bị hư hại. Điển hình năm 1843, chùa Ngọc Sơn được xây dựng lại và đổi thành đền Ngọc Sơn, thờ Tam Thánh. Đến năm 1865 đền Ngọc Sơn được Phương đình Nguyễn Văn Siêu vận động xây dựng lại và bổ sung một số hạng mục như đình Trấn Ba, cầu Thê Húc cùng tháp Bút và Đài Nghiên ở lối vào đền và có hình thức ổn định cho đến ngày nay.
Thời thuộc Pháp, người Pháp đã nhận ra vẻ đẹp và giá trị của hồ Gươm. André Masson viết: “Nó là một vòng trang sức của Hà Nội, là cái gạch nối vui tươi giữa khu phố người bản xứ với khu phố Pháp”. Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer trong cuốn hồi ký của mình cũng cho rằng, đây là hồ rất duyên dáng, làm nên sự quyến rũ của toàn thành phố.
Cùng với quá trình cải tạo, chỉnh trang và mở đường vòng quanh hồ, người Pháp đã xây dựng nhiều công trình kiến trúc quan trọng ở khu vực quanh hồ, trong số đó có Nhà thờ Lớn, tòa Đốc Lý, Bưu điện, Dinh Thống sứ Bắc Kỳ, ngân hàng Đông Dương... Với vẻ đẹp và những giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc nổi trội, Di tích lịch sử và Danh lam thắng cảnh hồ Gươm và đền Ngọc Sơn đã được công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2383/QĐ-TTg, ngày 9/12/2013 của Thủ tướng Chính phủ.
Nằm ở trung tâm Hà Nội, hồ Gươm được bao bọc bởi phố Đinh Tiên Hoàng ở phía Đông và phía Bắc, phố Lê Thái Tổ ở phía Tây và phố Hàng Khay ở phía Nam. Đây cũng chính là không gian chuyển tiếp kết nối khu 36 phố phường (còn được gọi là khu phố cổ Hà Nội), vốn được hình thành từ rất lâu đời, ở phía Bắc và khu phố cũ (còn gọi là khu phố Pháp) được hình thành từ cuối thế kỷ XIX ở phía Nam.
Theo đánh giá của kiến trúc sư Lê Hữu Trúc, về không gian văn hóa, hồ Gươm chính là yếu tố quan trọng trong tổ chức không gian đô thị Hà Nội, là điểm định hướng, điểm nút vô hình, liên kết và đảm bảo một sự chuyển giao có sắp xếp giữa các không gian đô thị, góp phần hình thành nên những khu phố với nhiều cấp bậc, tạo nên bộ lõi của thành phố Hà Nội. Với vị trí đặc biệt, hồ Gươm cũng tạo dựng được sự tương quan, gắn bó và hỗ trợ qua lại rất mật thiết với khu vực phố cổ và khu phố cũ (khu phố Pháp)...
2. Khu vực hồ Gươm nhiều năm qua luôn được chính quyền và nhân dân Hà Nội, cùng cả nước quan tâm tôn tạo, giữ gìn và phát huy giá trị. Nổi bật là từ năm 2016, khu vực hồ Gươm và các tuyến phố xung quanh hồ đã được chính quyền Hà Nội tổ chức thành không gian đi bộ phục vụ nhân dân và du khách vào hai ngày cuối tuần.
Bằng cảnh quan mang đậm giá trị lịch sử - văn hóa, không gian phố đi bộ hồ Gươm đã góp phần quảng bá hình ảnh của Thủ đô đến bạn bè quốc tế, kích cầu phát triển thương mại, dịch vụ, du lịch và góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế Hà Nội nói chung. 10 năm qua, không gian đi bộ quanh hồ Gươm chính là điểm đến hấp dẫn với du khách trong và ngoài nước, là nơi giao lưu văn hóa, nơi tổ chức nhiều hoạt động, sự kiện văn hóa nghệ thuật quan trọng của Thủ đô cũng như của đất nước.
Hà Nội cùng cả nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới. Để hiện thực hóa mục tiêu Thủ đô “Văn hiến – Bản sắc – Sáng tạo – Hội nhập – Kết nối”, UBND thành phố Hà Nội đã phê duyệt và công bố Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm.
Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm xác định, khu vực hồ Gươm và phụ cận được bảo tồn hình ảnh đặc trưng; cải thiện các cảnh quan xung quanh hồ Gươm, bảo tồn tôn tạo, quản lý bảo vệ theo Luật Di sản văn hóa, xung quanh các công trình di tích có giá trị, trên các tuyến phố Đinh Tiên Hoàng, Lý Thái Tổ, Hàng Khay, Tràng Tiền, Tràng Thi... và xung quanh các quảng trường công cộng như Quảng trường Đông kinh Nghĩa Thục, quảng trường Lý Thái Tổ, quảng trường 19/8, quảng trường Nhà thờ Lớn... Bảo tồn, tôn tạo không gian kiến trúc cảnh quan các công trình có giá trị về lịch sử, văn hóa, cách mạng như: đền Ngọc Sơn, đền Bà Kiệu, Bưu điện Hà Nội, trung tâm thương mại Tràng Tiền…
Bên cạnh đó, Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm xác định di dời một số đơn vị và cơ quan để quy hoạch mở rộng không gian một số khu vực quảng trường quanh hồ Hoàn Kiếm (Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục, Quảng trường phía đông hồ Hoàn Kiếm,…). Tạo không gian mở công cộng phục vụ nhu cầu của người dân, khách du lịch. Cải tạo, nâng cấp trụ sở chính trị - hành chính của Thành phố (Thành ủy, UBND thành phố, HĐND Thành phố, Mặt trận Tổ quốc).
Cùng đó, bổ sung các công trình phục vụ tiện ích công cộng phục vụ du lịch, văn hóa chất lượng cao. Cải thiện điều kiện về giao thông, hạ tầng đô thị và môi trường cho khu vực. Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm cũng xác định bảo tồn tôn tạo không gian mặt nước cây xanh, kết nối khu vực hồ Gươm với khu vực phố cổ, phố cũ, khu Hoàng thành Thăng Long và sông Hồng. Phát triển thêm các vườn hoa, tiểu cảnh, lối đi bộ tại những không gian cải tạo xây dựng lại các công trình trong khu vực.
Triển khai định hướng, giải pháp theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100, chính quyền phường Hoàn Kiếm, Cửa Nam từ ngày 6/9 đến 26/9 tổ chức lấy ý kiến cộng đồng dân cư về Điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị H1-1B (khu vực hồ Gươm và phụ cận), tỷ lệ 1/2.000 và một phần Quy hoạch phân khu đô thị H1-1C, tỷ lệ 1/2.000 kết hợp giải pháp Quy hoạch chi tiết, tỷ lệ 1/500 cải tạo, chỉnh trang, tái thiết, tái cấu trúc không gian khu vực hồ Gươm và vùng phụ cận.
Ý tưởng tổng thể nghiên cứu tổ chức không gian hồ Gươm như một quảng trường lớn - biểu tượng của Thủ đô, kết hợp với Quảng trường Cách mạng Tháng Tám và Nhà hát Lớn để hình thành không gian “Lịch sử - Văn hóa - Nghệ thuật”. Trọng tâm là mở rộng kết nối xung quanh hồ, đặc biệt ở phía Bắc và phía Đông; tái thiết, tái cấu trúc các không gian sinh hoạt cộng đồng, quảng trường và công viên cây xanh; cải tạo, chỉnh trang các công trình kiến trúc điểm nhấn; tạo sự gắn kết hài hòa giữa kiến trúc cũ và kiến trúc mới; tổ chức không gian đa dạng, linh hoạt, phục vụ các hoạt động, sự kiện của Thủ đô.
Phương án điều chỉnh khu vực hồ Gươm và phụ cận, tỷ lệ 1/2.000 và một phần Quy hoạch phân khu đô thị H1-1C, tỷ lệ 1/2.000 kết hợp giải pháp Quy hoạch chi tiết, tỷ lệ 1/500 cải tạo, chỉnh trang, tái thiết, tái cấu trúc không gian khu vực hồ Gươm và vùng phụ cận đã, đang được các cơ quan chức năng của Thành phố lấy ý kiến nhân dân. Vì thế, các nội dung lấy ý kiến nhân dân đang dừng ở phương án nghiên cứu trong quá trình lập, hoàn thiện hồ sơ quy hoạch, chưa phải phương án đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt để triển khai.
Song tin chắc rằng, với tinh thần cầu thị, lắng nghe và tiếp nhận ý kiến của nhân dân, lấy nhân dân làm trung tâm; phương án điều chỉnh khu vực hồ Gươm và phụ cận khi hoàn chỉnh sẽ mở ra cánh cửa tương lai, để mỗi người dân mai này đến hồ Gươm vẫn cảm nhận được Thăng Long - Hà Nội với chiều sâu văn hóa, lịch sử ngàn năm văn hiến.
Và đồng thời, người dân Hà Nội đến hồ Gươm và phụ cận trong tương lai gần sẽ nhận thấy những thay đổi tích cực, nơi này sẽ phát triển theo hướng bảo tồn giá trị đặc trưng, chất lượng không gian đô thị được nâng cao và khẳng định vai trò khu vực trung tâm lịch sử của Thủ đô Hà Nội./.