Từ những trang sách đến không gian văn hóa tri thức của Thủ đô

Trong hành trình xây dựng một Thủ đô văn hiến, văn minh, hiện đại, sách và hoạt động xuất bản có một vị trí đặc biệt. Mỗi cuốn sách là một kết tinh của tri thức, ký ức và những giá trị văn hóa được lưu giữ, trao truyền; mỗi không gian đọc lại mở ra một khả năng kết nối con người với lịch sử, với cộng đồng và với những chân trời nhận thức mới.

Từ cách nhìn đó, Hà Nội xác định phát triển xuất bản không chỉ là câu chuyện của một ngành kinh tế - kỹ thuật, mà trước hết là nhiệm vụ trong lĩnh vực tư tưởng, văn hóa; đồng thời là một bộ phận của công nghiệp văn hóa và kinh tế tri thức trong điều kiện phát triển mới.

Giữ mạch nguồn văn hóa Thăng Long qua những trang sách

Hà Nội là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, đồng thời là một trong những trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ, giáo dục và đào tạo, hội nhập quốc tế. Trong không gian ấy, hoạt động xuất bản, in, phát hành, thư viện và văn hóa đọc có điều kiện phát triển phong phú, tạo nên một đời sống tri thức đa dạng của Thủ đô.

Qua quá trình xây dựng và phát triển, hoạt động xuất bản của Hà Nội và các cơ quan, đơn vị trên địa bàn đã góp phần tuyên truyền chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chủ trương của Đảng; đồng thời giới thiệu lịch sử, văn hóa, con người Thăng Long - Hà Nội, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa và tiếp nhận tri thức ngày càng đa dạng của Nhân dân.

Một dấu ấn đáng chú ý là “Tủ sách Thăng Long ngàn năm văn hiến” - công trình có giá trị khoa học, văn hóa và thực tiễn, góp phần hệ thống hóa, giới thiệu những thành tựu về văn hóa, kinh tế, xã hội, truyền thống lịch sử, di tích, lễ hội của Thăng Long - Hà Nội. Qua những công trình như vậy, sách không chỉ làm nhiệm vụ lưu giữ ký ức mà còn trở thành phương tiện để nhận diện chiều sâu văn hóa của một đô thị nghìn năm tuổi.

Hà Nội hiện là một trong những địa bàn có hoạt động xuất bản sôi động. Cùng với các nhà xuất bản trung ương, Nhà xuất bản Hà Nội và các doanh nghiệp liên kết, hệ thống in, phát hành, thư viện, các không gian sách và những hoạt động quảng bá văn hóa đọc từng bước hình thành một đời sống xuất bản đa dạng. Hội Sách Hà Nội, Phố Sách Hà Nội, các hội sách quy mô nhỏ và các hoạt động giao lưu, giới thiệu sách đã góp phần đưa sách đến gần hơn với công chúng.

Đằng sau sự phát triển ấy là một quan niệm ngày càng rõ hơn: văn hóa đọc không chỉ được tạo nên bởi số lượng sách được xuất bản hay phát hành, mà còn bởi khả năng đưa tri thức đến với con người, tạo dựng thói quen đọc, khuyến khích học tập suốt đời và hình thành một môi trường xã hội coi trọng tri thức.

Khi văn hóa đọc bước vào không gian số

Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sáng tạo, sản xuất, phân phối và tiếp nhận nội dung. Hoạt động xuất bản cũng đứng trước yêu cầu chuyển mình để thích ứng với một không gian tri thức ngày càng rộng mở.

Chương trình hành động của Thành ủy Hà Nội xác định phát triển xuất bản theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, nhân văn; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số, đồng thời bảo đảm định hướng chính trị, tư tưởng và phát huy các giá trị văn hóa của Thủ đô.

Trong định hướng đến năm 2030, Nhà xuất bản Hà Nội được xác định là một nhà xuất bản chủ lực, từng bước ứng dụng công nghệ hiện đại và quy trình xuất bản số, tạo nền tảng hướng tới xây dựng mô hình tập đoàn xuất bản - truyền thông của Thủ đô; phấn đấu giữ vai trò dẫn đầu về sách điện tử, sách đa phương tiện tại Việt Nam. Đáng chú ý, các xuất bản phẩm về Thăng Long - Hà Nội được định hướng xuất bản, phân phối điện tử đầy đủ, mở rộng khả năng tiếp cận di sản tri thức của Thủ đô trong môi trường số.

Cùng với đó, Hà Nội định hướng ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công nghệ mới trong các khâu biên tập, xuất bản, phát hành, quảng bá; phát triển xuất bản điện tử, sách đa phương tiện, đọc sách trực tuyến và thương mại điện tử; từng bước hình thành chuỗi giá trị xuất bản số và cơ sở dữ liệu ngành.

Chuyển đổi số, vì thế, không đơn thuần là thay đổi hình thức từ sách in sang sách điện tử. Điều quan trọng hơn là mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, kết nối sách với giáo dục, truyền thông, công nghệ và các ngành công nghiệp văn hóa, đồng thời tạo ra những phương thức mới để lịch sử, văn hóa và tri thức của Hà Nội được lưu giữ, chia sẻ và lan tỏa.

Trong định hướng đó, việc xây dựng thư viện số về lịch sử, văn hóa, di sản Hà Nội mang ý nghĩa đặc biệt. Những giá trị vốn được lưu giữ trong sách, tài liệu và các thiết chế văn hóa có thêm một không gian mới để tiếp cận công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

Bồi đắp văn hóa đọc, xây dựng một xã hội học tập

Nếu xuất bản là nơi tạo ra và lưu chuyển tri thức thì văn hóa đọc chính là cách tri thức đi vào đời sống. Bởi vậy, phát triển văn hóa đọc được đặt trong mối quan hệ mật thiết với xây dựng xã hội học tập, phát triển con người và nâng cao đời sống văn hóa của Nhân dân.

Chương trình hành động đặt mục tiêu phát triển văn hóa đọc trong cộng đồng và nhà trường, tạo điều kiện để thanh thiếu niên, học sinh, sinh viên, người dân ở khu vực ngoại thành tiếp cận thuận lợi hơn với sách thông qua thư viện công cộng, thư viện trường học, thư viện số và sách điện tử. Các hoạt động hưởng ứng Tuần lễ học tập suốt đời, Ngày Sách và các hoạt động về sách được định hướng tổ chức thường xuyên, gắn với đổi mới hình thức tuyên truyền, quảng bá trên môi trường trực tuyến và các nền tảng xã hội.

Định hướng này cũng gắn với việc phát huy vị thế của Hà Nội trong Mạng lưới Thành phố học tập toàn cầu của UNESCO, qua đó góp phần hình thành một môi trường mà việc học tập, đọc sách và tiếp nhận tri thức trở thành nhu cầu thường xuyên của mỗi cá nhân và cộng đồng.

Trong đời sống đô thị, những không gian đọc vì thế cũng cần được nhìn nhận như những không gian văn hóa. Phố Sách Hà Nội được định hướng tiếp tục phát triển thành mô hình không gian văn hóa sáng tạo, không chỉ là nơi giới thiệu và phân phối sách mà còn là trung tâm trải nghiệm tri thức, nơi con người gặp gỡ, giao lưu và chia sẻ những giá trị được hình thành từ sách.

Cùng với các thiết chế văn hóa hiện có, những mô hình thư viện mở, thư viện xanh, thư viện điện tử, thư viện lưu động, luân chuyển sách và không gian đọc tại cộng đồng được quan tâm phát triển. Qua đó, sách được đưa gần hơn với đời sống, nhất là ở cơ sở, trong trường học và những địa bàn còn hạn chế về điều kiện tiếp cận.

Đằng sau những mục tiêu ấy là một yêu cầu có tính nền tảng: xây dựng thói quen đọc không thể chỉ bằng việc đưa thêm sách đến với người dân, mà cần tạo dựng một môi trường xã hội coi trọng tri thức, khuyến khích học tập và nuôi dưỡng nhu cầu tự học, tự hoàn thiện của mỗi người.

Từ nội lực văn hóa đến nhịp cầu hội nhập

Cùng với phát triển thị trường trong nước, Chương trình hành động đặt ra yêu cầu mở rộng hợp tác quốc tế trong lĩnh vực xuất bản, qua đó đưa hình ảnh Hà Nội, văn hóa Thăng Long - Hà Nội và những giá trị của Việt Nam đến với bạn bè quốc tế.

Các hoạt động hội sách, triển lãm sách quốc tế, hợp tác về bản quyền, dịch thuật và quảng bá xuất bản phẩm được định hướng mở rộng. Những hoạt động này đồng thời tạo điều kiện để xuất bản Hà Nội kết nối với các lĩnh vực giáo dục, văn hóa, khoa học, công nghệ và các ngành công nghiệp văn hóa như điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc, nhiếp ảnh, du lịch.

Hội nhập, ở góc độ này, không chỉ là đưa sách ra thế giới mà còn là khả năng kể câu chuyện về Hà Nội bằng ngôn ngữ của tri thức và văn hóa. Một tác phẩm về lịch sử Thăng Long, một công trình nghiên cứu về di sản, một cuốn sách giới thiệu con người Hà Nội hay một xuất bản phẩm về những thành tựu của Thủ đô đều có thể trở thành một nhịp cầu để thế giới hiểu hơn về Hà Nội.

Để làm được điều đó, yếu tố con người giữ vai trò quyết định. Chương trình hành động đặt yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ, nhân lực hoạt động trong lĩnh vực xuất bản, thư viện có bản lĩnh chính trị, đạo đức nghề nghiệp, năng lực chuyên môn và kỹ năng số; đáp ứng yêu cầu của một nền xuất bản đang chuyển nhanh từ mô hình truyền thống sang môi trường đa nền tảng.

Đồng thời, Hà Nội tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách quản lý nhà nước đối với xuất bản, in, phát hành và thư viện; đẩy mạnh cải cách hành chính, xây dựng cơ sở dữ liệu, tăng cường phối hợp quản lý, đấu tranh với sách giả, vi phạm bản quyền và phát hành trái phép trên môi trường mạng. Việc nâng cao chất lượng nội dung xuất bản phẩm, bảo đảm định hướng chính trị, tư tưởng, ngăn ngừa việc lợi dụng hoạt động xuất bản để truyền bá thông tin sai lệch, xuyên tạc lịch sử cũng được xác định là yêu cầu quan trọng.

Những nhiệm vụ ấy cho thấy phát triển xuất bản trong tình hình mới không thể chỉ nhìn từ một ngành, một thiết chế hay một phương thức truyền tải. Đó là sự kết nối của cả một hệ sinh thái văn hóa - tri thức, trong đó nhà xuất bản, cơ sở in, đơn vị phát hành, thư viện, trường học, doanh nghiệp công nghệ, các thiết chế văn hóa và cộng đồng cùng tham gia.

Dựng xây một Thủ đô giàu tri thức từ văn hóa đọc

Định hướng đến năm 2045, Hà Nội phấn đấu trở thành trung tâm hàng đầu của cả nước về xuất bản, phát hành, bảo tồn và lan tỏa tri thức; hình thành thị trường xuất bản hiện đại, chuyên nghiệp; đưa xuất bản trở thành một trong những ngành công nghiệp văn hóa quan trọng; đồng thời xây dựng văn hóa đọc trở thành một bộ phận sâu sắc, bền vững của đời sống xã hội.

Đó cũng là một tầm nhìn rộng hơn về văn hóa Thủ đô. Bởi một thành phố văn hiến không chỉ được nhận diện qua những di sản hữu hình, những công trình kiến trúc hay những địa danh đã đi vào lịch sử. Chiều sâu của thành phố còn được tạo nên bởi cách con người đọc, học, suy nghĩ, sáng tạo và truyền lại những giá trị cho thế hệ sau.

Với Hà Nội, phát triển xuất bản và văn hóa đọc vì thế cũng là một cách gìn giữ ký ức, bồi đắp căn tính văn hóa và mở rộng năng lực sáng tạo của cộng đồng. Những trang sách lưu giữ quá khứ nhưng đồng thời mở ra tương lai; những thư viện bảo tồn tri thức nhưng cũng tạo điều kiện để tri thức tiếp tục được sinh thành; những không gian đọc không chỉ dành cho sách mà còn tạo nên những cuộc gặp gỡ giữa con người với con người, giữa truyền thống với hiện đại.

Từ những trang sách về Thăng Long nghìn năm văn hiến đến những xuất bản phẩm số của thời đại mới, từ các thư viện truyền thống đến những không gian đọc hiện đại, hành trình phát triển xuất bản và văn hóa đọc của Hà Nội đang hướng tới một mục tiêu có ý nghĩa sâu xa: để tri thức không nằm yên trên giá sách mà trở thành nguồn lực nuôi dưỡng con người, làm giàu đời sống văn hóa và góp phần kiến tạo một Thủ đô văn hiến, văn minh, hiện đại.

Trong hành trình ấy, mỗi cuốn sách được trao đến tay người đọc không chỉ là một sản phẩm văn hóa. Đó còn là một hạt giống tri thức - được gieo vào đời sống hôm nay để tiếp tục nảy mầm trong suy nghĩ, hành động và những giá trị của Hà Nội mai sau./.

Phúc Hải