Điểm hẹn di sản giữa lòng phố
Nhiều không gian văn hóa đang đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với đời sống đương đại ở Hà Nội. Chính sự hiện diện thường xuyên và duy trì mối gắn kết với cộng đồng đang tạo thêm sức sống cho di sản, đồng thời bồi đắp bản sắc của đô thị sáng tạo.
Nghệ thuật cổ truyền đến gần khán giả
Gần đây, nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống như chèo, xẩm, ca trù, múa rối nước... đang được biểu diễn tại các sân khấu mới giữa Thủ đô. Tại khu vực Tây Hồ ngày càng có nhiều mô hình sáng tạo dành cho cộng đồng, trong đó phải kể đến CADAO Collective vừa ra mắt tại số 66 Tô Ngọc Vân. Với thông điệp "New Taste of Heritage - Phong vị mới của di sản", CADAO Collective kết nối ba loại hình nghệ thuật tiêu biểu của vùng đất Kinh kỳ - xẩm, ca trù và múa rối nước trong một không gian trải nghiệm thống nhất, mở ra cơ hội để khán giả cảm nhận di sản qua nhiều tầng trải nghiệm. "Rối Show" đưa những tích trò dân gian quen thuộc trở lại trong diện mạo mới khi kết hợp rối nước với rối bóng, đan xen giữa âm nhạc truyền thống và các sáng tác đương đại. Chương trình gắn với hoạt động của Phường rối Tây Hồ, được làm mới hằng tháng dưới sự cố vấn của NSƯT Chu Lượng, NSƯT Bùi Quang Vân cùng nhiều nghệ nhân đến từ các phường rối cổ truyền. Trong khi đó, "Ca trù Show" gần như giữ nguyên tinh thần bác học của loại hình nghệ thuật này nhưng thay đổi cách công chúng tiếp cận. Bên cạnh việc giới thiệu tiếng đàn, tiếng phách và giọng hát của các nghệ nhân Phường Ca trù Thái Hà, chương trình còn định hướng đào tạo nghệ nhân, nghệ sĩ trẻ và tổ chức các hoạt động thực hành thường xuyên. Ở "Xẩm Show", những câu hát từng ngân vang nơi chợ quê, bến nước hay đầu phố cũ tiếp tục được cất lên qua tiếng hát của NSND Xuân Hoạch, Nghệ nhân Ưu tú Trần Koóng, nghệ nhân Tạ Hạnh…
Theo ông Tạ Trung Dũng - Giám đốc Nghệ thuật kiêm Chủ tịch Phường rối Tây Hồ, CADAO Collective được xây dựng với mong muốn trở thành một điểm hẹn văn hóa mới, nơi di sản được tiếp nối bằng tinh thần sáng tạo của thời đại. Mô hình hướng tới thúc đẩy sự tiếp biến văn hóa, kết nối cộng đồng yêu nghệ thuật truyền thống và tạo môi trường để các nghệ nhân, chuyên gia cùng tham gia gìn giữ, truyền dạy, giúp những giá trị của cha ông được kế thừa một cách bài bản, bền vững và giàu sức sống.
Cùng với các mô hình xã hội hóa, các thiết chế văn hóa, khu di tích cũng đang thay đổi, tạo không gian thu hút công chúng. Tại Không gian văn hóa Hồ Văn (Văn Miếu - Quốc Tử Giám), hầu hết các dịp cuối tuần đều diễn ra các chương trình nghệ thuật truyền thống, mở cửa miễn phí cho du khách. Múa rối cạn Tế Tiêu, dân ca quan họ, trò Xuân Phả; các workshop làng nghề, hoạt động gặp gỡ nghệ nhân hay những gian hàng thủ công truyền thống đã dần trở thành hình ảnh quen thuộc của khu vực này. Từ tháng 7/2026, chuỗi chương trình "Hồ Văn kể chuyện di sản" và "Dạo quanh Hồ Văn - Sống cùng di sản" tiếp tục mở rộng cách tiếp cận ấy. Công chúng không chỉ thưởng thức, chiêm ngưỡng nhiều loại hình nghệ thuật mà còn trực tiếp tham gia tìm hiểu quá trình thực hành văn hóa cùng nghệ nhân, nghệ sĩ.
TS. Lê Xuân Kiêu - Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết, Hồ Văn đang được định hướng trở thành một trung tâm công nghiệp văn hóa mới của Thủ đô. Về lâu dài, nơi này sẽ kết nối với khu Nội tự và Vườn Giám để hình thành một chỉnh thể thống nhất, trong đó khu Nội tự phát huy chiều sâu lịch sử và tâm linh, còn Hồ Văn trở thành không gian mở dành cho tương tác, giao lưu và tổ chức các sự kiện văn hóa quy mô lớn…
Mạng lưới các điểm hẹn văn hóa của Hà Nội đang ngày càng phong phú. Từ Trung tâm Giao lưu văn hóa phố cổ Hà Nội nơi thường diễn ra các chương trình biểu diễn của nhóm Đông Kinh Cổ Nhạc, đến các hoạt động định kỳ trên tuyến phố đi bộ xung quanh hồ Hoàn Kiếm, tại nhiều di tích như đình Kim Ngân, 22 Hàng Buồm… nghệ thuật truyền thống đang dần hòa vào sinh hoạt văn hóa đô thị bằng những hình thức gần gũi hơn, linh hoạt hơn và cởi mở hơn.
Nối nhịp di sảnvới đô thị sáng tạo
Việc hình thành ngày càng nhiều không gian văn hóa mới cho thấy nghệ thuật truyền thống đang từng bước dịch chuyển từ những sân khấu chuyên biệt đến gần hơn với khán giả. Xu hướng này cũng phù hợp với định hướng phát triển của Hà Nội trong giai đoạn mới. Ngày 15/7/2026, UBND Thành phố Hà Nội ban hành Kế hoạch số 282/KH-UBND về triển khai Nghị quyết của HĐND Thành phố Hà Nội quy định về phát triển kinh tế ban đêm trên địa bàn thành phố. Trong đó xác định hình thành các khu kinh tế đêm trọng điểm, nổi bật là khu vực kinh tế đêm văn hóa - di sản tại Hoàn Kiếm, Cửa Nam, Ba Đình, Sơn Tây và Sóc Sơn, khu nhiều tiềm năng di sản văn hóa.
Các không gian quảng bá nghệ thuật truyền thống ngoài bổ sung thêm địa điểm biểu diễn, còn mở ra cách thức mới để khai thác và phát huy giá trị tinh hoa dân tộc. Ở góc độ phát triển công nghiệp văn hóa, di sản được nhìn nhận như một nguồn lực sáng tạo thay vì chỉ là đối tượng cần bảo tồn. Mỗi làn điệu dân ca, mỗi tích trò dân gian… đều có thể trở thành chất liệu cho những sản phẩm văn hóa, du lịch và giáo dục mới nếu được khai thác đúng cách. Giá trị của di sản vì thế không chỉ nằm ở việc lưu giữ nguyên trạng, mà còn ở khả năng tạo ra những trải nghiệm mới, góp phần mở rộng không gian phát triển cho các ngành công nghiệp văn hóa và gia tăng sức cạnh tranh của điểm đến. Đó cũng là xu hướng nhiều đô thị trên thế giới đang lựa chọn triển khai. Thay vì tạo không gian tĩnh để bảo tồn, các thành phố tìm cách đưa di sản trở lại đời sống thông qua các hoạt động biểu diễn, trải nghiệm.
Định hướng này càng có ý nghĩa trong bối cảnh các loại hình giải trí hiện đại đang phát triển với tốc độ chưa từng có. Chỉ trong vài thao tác trên điện thoại, người trẻ có thể xem nhiều bộ phim, chương trình truyền hình, nền tảng phát nhạc, trò chơi điện tử hay các nội dung ngắn trên mạng xã hội. Nếu nghệ thuật truyền thống vẫn chỉ xuất hiện trong những địa điểm biểu diễn khép kín hoặc vài ngày lễ hội định kỳ, việc thu hút công chúng sẽ ngày càng khó khăn.
Bởi vậy, di sản dân tộc cần được hiện diện thường xuyên trong nhịp sống hiện đại. Những địa điểm trải nghiệm mới cùng với giới thiệu các giá trị truyền thống, còn là môi trường để giá trị xưa được tiếp nối. Điều đáng mừng là nỗ lực của nhiều đơn vị đang từng bước thay đổi cách công chúng đến với nghệ thuật truyền thống. Các loại hình như chèo, xẩm, ca trù, múa rối nước… trở thành một lựa chọn văn hóa trong những buổi hẹn cuối tuần, trên hành trình khám phá thành phố hay trong trải nghiệm của du khách, cho thấy di sản đã thực sự hòa vào nhịp sống của Thủ đô.
Thành công và sức hút của nhiều mô hình cho thấy việc đưa nghệ thuật cổ truyền đến gần công chúng là hoàn toàn khả thi và giàu tiềm năng. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển ấy là những yêu cầu ngày càng cao về cách thức bảo tồn và lan tỏa giá trị văn hóa. Theo một số chuyên gia, nếu chỉ dừng lại ở việc tổ chức các chương trình biểu diễn phục vụ khách tham quan, nghệ thuật truyền thống rất dễ bị giản lược thành những tiết mục giải trí ngắn hạn. Giá trị bền vững của các điểm hẹn văn hóa không chỉ được phản ánh qua số lượng buổi diễn hay lượng khán giả, mà quan trọng hơn là khả năng truyền tải câu chuyện, bối cảnh lịch sử và chiều sâu của từng loại hình nghệ thuật, gìn giữ những giá trị cốt lõi trong quá trình đổi mới phương thức tiếp cận.
Trong quá trình ấy, nghệ nhân và nghệ sĩ giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Họ không chỉ biểu diễn mà còn là những người kể chuyện, người truyền tri thức và là cầu nối giữa quá khứ với hiện tại. Đôi khi, chỉ một cuộc trò chuyện sau buổi diễn, một lần hướng dẫn khán giả gõ tiếng phách, kéo nhị hay điều khiển con rối cũng đủ để trở thành ký ức văn hóa sâu đậm, khơi dậy sự yêu thích và mong muốn tìm hiểu lâu dài của công chúng, đặc biệt là người trẻ.
Có thể thấy, khi được tiếp cận bằng tư duy kiến tạo giá trị thay vì chỉ bảo tồn nguyên trạng, nghệ thuật truyền thống có thêm cơ hội phát triển trong đời sống đương đại, để bản sắc văn hóa không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục lan tỏa và trở thành nguồn lực cho sự phát triển của đô thị sáng tạo./.