Để sân khấu Thủ đô trở thành động lực của công nghiệp văn hóa
Trong chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, nghệ thuật biểu diễn được xác định là một lĩnh vực trọng điểm. Đối với Hà Nội, dư địa phát triển còn lớn hơn khi Thủ đô vừa là trung tâm văn hóa lớn nhất cả nước, vừa là thành viên Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO. Hội thảo "Sân khấu Thủ đô với công nghiệp văn hóa" do Hội Sân khấu Hà Nội tổ chức mới đây đã đặt ra yêu cầu nhìn nhận lại tiềm năng, những điểm nghẽn và cơ hội phát triển của sân khấu Hà Nội trong giai đoạn mới.
Điểm nghẽn trong chuyển hóa nguồn lực
Hà Nội đang sở hữu nhiều lợi thế nổi trội để phát triển sân khấu theo hướng công nghiệp văn hóa, từ hệ thống nhà hát chuyên nghiệp lớn nhất cả nước, đội ngũ nghệ sĩ, đạo diễn, tác giả, nhà nghiên cứu đông đảo, các cơ sở đào tạo nghệ thuật biểu diễn hàng đầu cùng kho tàng di sản vật thể và phi vật thể phong phú… Tuy nhiên, những lợi thế này mới dừng ở mức nguồn lực, chưa tạo được sức bật cho công nghiệp văn hóa.
Theo TS. Cao Ngọc, sân khấu Hà Nội đang đứng trước một nghịch lý: nguồn lực rất lớn nhưng khả năng chuyển hóa nguồn lực thành chuỗi giá trị vẫn còn hạn chế. Các nhà hát của Hà Nội tuy phong phú nhưng chưa hình thành mạng lưới biểu diễn của Thủ đô; di sản văn hóa dồi dào nhưng sân khấu chưa thực sự trở thành cầu nối giữa di sản và trải nghiệm. Những mô hình kết nối với du lịch, giáo dục hay không gian công cộng đã xuất hiện nhưng vẫn mang tính thử nghiệm, thiếu cơ chế phối hợp lâu dài để phát triển thành hệ thống bền vững.
Từ góc nhìn của người trực tiếp dàn dựng vở diễn, đạo diễn Đường Minh Giang cho rằng những hạn chế của sân khấu Thủ đô đang bộc lộ trên nhiều phương diện. Ông chỉ rõ: “Thiết bị âm thanh, ánh sáng và công nghệ sân khấu của đại đa số các nhà hát hiện nay đã lạc hậu từ hai đến ba thập kỷ so với khu vực. Sân khấu Thủ đô đang dùng tư duy thủ công để giải quyết bài toán của thời đại số”. Theo ông, sân khấu còn “khát những kịch bản thấm đẫm hơi thở đương đại của Hà Nội”; nhiều vở diễn lịch sử bị lặp lại hoặc “vay mượn khiên cưỡng các mô-típ nước ngoài”, trong khi tư duy trông chờ vào cơ chế đặt hàng vẫn tồn tại ở không ít đơn vị nghệ thuật, làm giảm động lực đổi mới và sức cạnh tranh trên thị trường.
Một điểm nghẽn khác được nhà viết kịch Lê Quý Hiền nhấn mạnh là khâu xây dựng kịch mục và quảng bá. Kịch mục của sân khấu Hà Nội chưa có công nghiệp văn hóa khi tuổi thọ của vở diễn quá ngắn. Khán giả muốn xem lại một tác phẩm cũng khó có cơ hội, trong khi ở nhiều quốc gia, những vở diễn thành công có thể được biểu diễn qua nhiều thế hệ nghệ sĩ.
Theo NSND Lê Tiến Thọ, muốn sân khấu đủ sức cạnh tranh và thu hút khán giả phải bắt đầu từ khâu sáng tác, dàn dựng với những tác phẩm giàu giá trị tư tưởng, chất lượng nghệ thuật cao. Tuy nhiên, đội ngũ tác giả giàu kinh nghiệm đã lớn tuổi, lực lượng kế cận còn hạn chế về vốn sống và khả năng khái quát hiện thực. Đội ngũ đạo diễn đông nhưng chưa đáp ứng yêu cầu đổi mới, chưa phát huy đầy đủ bản sắc nghệ thuật dân tộc trong nhiều tác phẩm.
Đổi mới tư duy để tạo sức bật
Để sân khấu phát triển theo hướng công nghiệp văn hóa, nhiều đại biểu cho rằng cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp. Trước hết là đổi mới tư duy quản trị, chuyển từ cơ chế bao cấp sang quản trị sản phẩm văn hóa, đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa và hợp tác công - tư để huy động nguồn lực đầu tư. Bên cạnh đó, các đơn vị nghệ thuật cần nâng cao chất lượng tác phẩm, phát triển những kịch bản mang hơi thở đương đại, ứng dụng công nghệ và xây dựng thương hiệu cho từng nhà hát. Phát triển chuỗi liên kết giữa sân khấu với du lịch, giáo dục và các ngành công nghiệp sáng tạo; đẩy mạnh chuyển đổi số, quảng bá, xây dựng kịch mục và mở rộng thị trường khán giả cũng được xem là những giải pháp quan trọng để nâng cao sức cạnh tranh của sân khấu Thủ đô.
Theo NSND Trần Quốc Chiêm - Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội, Nghị quyết số 09-NQ/TU của Thành ủy Hà Nội về phát triển công nghiệp văn hóa đã tạo cơ sở để huy động nguồn lực đầu tư, thúc đẩy liên kết giữa văn hóa, du lịch và giáo dục, đồng thời mở rộng cơ chế khuyến khích sáng tạo. Riêng với lĩnh vực sân khấu, Hà Nội cần đầu tư đồng bộ cơ sở vật chất, ứng dụng công nghệ hiện đại vào biểu diễn, xây dựng các trung tâm công nghiệp văn hóa và phát triển những chương trình nghệ thuật đặc trưng phục vụ du lịch. Đồng thời, phát huy mạng lưới sân khấu không chuyên và các câu lạc bộ ở cơ sở nhằm mở rộng không gian sáng tạo, bồi đắp tình yêu nghệ thuật trong cộng đồng.
Cùng với cơ chế, việc thay đổi cách tiếp cận trong tổ chức hoạt động sân khấu được xem là yêu cầu cấp thiết. NSND Nguyễn Trung Hiếu - Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội nhấn mạnh: “Không gian phát triển của công nghiệp văn hóa là văn hóa, nghệ thuật, song quá trình tạo thành sản phẩm công nghiệp văn hóa không dừng lại ở sáng tạo tác phẩm mà bắt đầu từ sáng tạo để một quy trình sản xuất, đóng gói, phân phối và lưu thông được vận hành, tạo nên nguồn doanh thu và lợi ích trực tiếp cũng như gián tiếp cho các chủ thể trong quy trình đó". Theo Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội, các đơn vị nghệ thuật cần chủ động nghiên cứu nhu cầu và thị hiếu của khán giả, hiện đại hóa cơ sở vật chất, đồng thời ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin và trí tuệ nhân tạo trong quản trị, marketing và tiếp cận công chúng…
Một hướng đi khác được nhiều đại biểu đồng tình là xây dựng hệ sinh thái sáng tạo cho sân khấu. NSƯT, đạo diễn Nghiêm Nhan đề xuất Hà Nội nên xây dựng hệ sinh thái Sân khấu Thủ đô gồm 8 thành tố, từ nghệ sĩ sáng tạo, tác phẩm, không gian biểu diễn đến công nghệ, truyền thông, giáo dục, doanh nghiệp, du lịch và cơ chế, chính sách. “Khi 8 yếu tố này kết nối với nhau, sân khấu sẽ trở thành một hệ sinh thái sáng tạo, vận hành liên tục thay vì chỉ là những buổi biểu diễn đơn lẻ”, NSƯT, đạo diễn Nghiêm Nhan nhấn mạnh.
Từ kinh nghiệm nhiều năm quản lý, NSND Lê Tiến Thọ cho rằng giai đoạn từ nay đến năm 2030 cần tập trung quy hoạch lại hệ thống các đơn vị nghệ thuật theo từng loại hình; cải cách chế độ đãi ngộ, nâng cấp cơ sở vật chất, xây dựng các chương trình “sân khấu học đường”, gắn biểu diễn với du lịch và quảng bá quốc tế. Ông đề xuất, các cơ quan quản lý "ban hành chỉ tiêu doanh thu và nhiệm vụ cụ thể cho từng Trung tâm để thực hiện Chiến lược phát triển ngành công nghiệp văn hóa", đồng thời có cơ chế đánh giá công khai hằng năm để bảo đảm hiệu quả thực hiện.
Có thể nói, công nghiệp văn hóa đang mở ra nhiều cơ hội nhưng cũng đặt sân khấu Thủ đô trước yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ. Điều đó đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của các cơ quan quản lý, đơn vị nghệ thuật và đội ngũ văn nghệ sĩ trong đổi mới tư duy quản trị, thúc đẩy sáng tạo và phát triển thị trường. Tổ chức hoạt động sân khấu theo chuỗi giá trị, kết nối các nguồn lực thành hệ sinh thái, phát triển tác phẩm thành sản phẩm văn hóa có sức cạnh tranh là những yêu cầu cấp thiết. Đây cũng là nền tảng để sân khấu Hà Nội khẳng định vị thế trong công nghiệp văn hóa và đóng góp nhiều hơn cho sự phát triển của Thủ đô./.