Bài 2: Xây chắc nền tảng, phát huy giá trị văn hóa Thăng Long – Hà Nội
Với lợi thế lớn về di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, nguồn nhân lực cũng như con người Thủ đô thanh lịch – văn minh, những năm qua Hà Nội đã đạt nhiều kết quả trong gìn giữ, phát huy giá trị di sản, phát triển công nghiệp văn hóa, đặt nền tảng để Thủ đô thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.
Hà Nội là "trái tim" của Việt Nam, vì thế Thủ đô luôn nhận được sự quan tâm, chỉ đạo, định hướng phát triển của các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có lần nhấn mạnh: “Thành phố Hà Nội cần chú trọng phát huy giá trị văn hóa đặc sắc của Thủ đô ngàn năm văn hiến, anh hùng, "Thủ đô của lương tri và phẩm giá con người"; xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh, hiện đại, giàu tính nhân văn. Thành phố Hà Nội phải là trung tâm chính trị, văn hóa tiêu biểu của cả nước, xây dựng hình ảnh Thủ đô xanh - thông minh - đáng sống - có sức hút cả trong và ngoài nước”.
Soi chiếu vào thực tế, Thủ đô Hà Nội thời gian qua đã, đang triển khai hiệu quả định hướng, yêu cầu kể trên của người đứng đầu Đảng, Nhà nước ta. Tại Hội nghị tổng kết Chương trình 06-CTr/TU ngày 17/3/2021 của Thành ủy Hà Nội về "Phát triển văn hóa, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh giai đoạn 2021-2025", Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong, cho biết: Thành phố Hà Nội đã có sự đầu tư đúng mức cho công tác giáo dục - đào tạo và văn hóa, xác định rất rõ mục tiêu lấy văn hóa, con người trở thành một trong 5 trụ cột quan trọng và là động lực cho phát triển Thủ đô.
Hà Nội là địa phương "giàu có" về di sản và văn hóa ngàn năm. Tính đến tháng 3/2025, Hà Nội có 2.669 di tích được xếp hạng, chiếm khoảng 1/3 tổng số di tích xếp hạng của cả nước một con số khẳng định vị thế đặc biệt của Thủ đô. So với Thành phố Hồ Chí Minh số di tích cấp tỉnh của Hà Nội nhiều hơn gấp 11 lần; di tích, danh lam thắng cảnh cấp quốc gia gấp 14,08 lần; di tích quốc gia đặc biệt gấp 10 lần, Hà Nội có di sản văn hóa thế giới, trong khi TP. Hồ Chí Minh hiện chưa có. Đây là lợi thế rất lớn của Hà Nội trong phát triển văn hóa.
Thực tế những năm qua phản ánh, Hà Nội là địa phương đi đầu trong cả nước về công tác trùng tu, tôn tạo và phát huy giá trị di tích – di sản. Thành phố đã đầu tư hàng nghìn tỷ đồng từ ngân sách và huy động xã hội hóa để tu bổ hàng trăm di tích xuống cấp, tạo tiền đề quan trọng cho việc phát triển du lịch văn hóa, giáo dục truyền thống và xây dựng bản sắc văn hóa Thủ đô ngàn năm văn hiến.
Riêng giai đoạn 2021 – 2025, Hà Nội đã triển khai 420/579 dự án tu bổ, tôn tạo di tích với gần 9.800 tỷ đồng. Những nỗ lực này không chỉ cứu nguy các di tích xuống cấp mà còn tạo nền tảng cho phát triển du lịch văn hóa, giáo dục truyền thống.
Không để di sản vật thể chỉ để “ngắm nhìn”, Hà Nội đẩy mạnh khai thác các di tích để phát triển du lịch văn hóa, với các sản phẩm du lịch văn hóa đa dạng. Nhiều di tích được bảo tồn và phát huy giá trị trở thành những điểm đến du lịch nổi tiếng, thu hút đông đảo khách tham quan, du lịch trong nước và quốc tế như: Khu di tích trung tâm Hoàng thành Thăng Long; Văn Miếu - Quốc Tử Giám; Phố cổ Hà Nội; Làng Cổ Đường Lâm, Thành cổ Sơn Tây; Chùa Hương; Đền Ngọc Sơn; Chùa Trấn Quốc; Chùa Trăm Gian, Chùa Trầm, Chùa Thầy, Chùa Tây Phương, đình So...Nếu di sản vật thể là phần “hình hài” của lịch sử, thì di sản phi vật thể chính là “linh hồn” của văn hóa Thăng Long – Hà Nội.
Với hơn 3.500 di sản văn hóa phi vật thể các loại, Hà Nội đã khẳng định là địa phương có số lượng di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê lớn hàng đầu cả nước, chiếm khoảng trên 5% tổng số di sản văn hóa phi vật thể toàn quốc và trên 75% số lượng di sản của vùng Đồng bằng sông Hồng. Hệ thống di sản phong phú, đa dạng với các loại hình lễ hội, tín ngưỡng, nghệ thuật dân gian, nghề thủ công… phản ánh chiều sâu lịch sử – văn hóa của cộng đồng cư dân Thăng Long – Hà Nội.
Đặc biệt, Thành phố hiện có 32 di sản được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và 4 di sản được UNESCO ghi danh, gồm: Hội Gióng, Nghi lễ và trò chơi Kéo co, Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ và Hát Ca trù. Việc đồng thời sở hữu di sản đại diện của nhân loại và di sản cần bảo vệ khẩn cấp cho thấy vai trò quan trọng của Hà Nội trong bảo tồn di sản ở tầm quốc gia và quốc tế.
Nhiều mô hình tiêu biểu đã phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể đã và đang được triển khai có hiệu quả, hỗ trợ cộng đồng nâng cao năng lực bảo vệ di sản, tiêu biểu là dự án bảo tồn nghệ thuật trình diễn Ca trù, hát Dô, Trống quân, Nghề rèn truyền thống Đa Sĩ; thực hành tri thức làm thuốc Nam của người Dao; bảo tồn tiếng lóng ở Đa Chất…với sự đa dạng về hình thức và tinh tế, sâu sắc về nội dung.
Bên cạnh đó, nhiều mô hình bảo tồn, phát huy giá trị nghệ thuật biểu diễn truyền thống được triển khai: Xem biểu diễn múa rối nước, ca trù, xẩm, tuồng, cải lương…; mô hình kết hợp vừa tham quan di tích, thắng cảnh thiên nhiên, vừa xem biểu diễn và các hoạt động vui chơi giải trí và show diễn “Tinh hoa Bắc Bộ”; “Một thoáng văn hóa phố cổ Hà Nội”; Chương trình liên hoan du lịch quốc tế Hà Nội; phường rối Đào Thục...
Đặc biệt, Thành phố Hà Nội có số lượng làng nghề lớn nhất Việt Nam với hơn 1.350 làng nghề, làng có nghề, hội tụ 6/7 nhóm ngành nghề của cả nước. Đến nay, hơn 337 làng nghề, nghề truyền thống và làng nghề truyền thống, trong đó có 100 làng nghề, làng có nghề có sản phẩm được Thành phố Hà Nội chứng nhận OCOP. Hơn nữa, làng nghề gốm sứ Bát Tràng và làng nghề dệt lụa Vạn Phúc của Hà Nội là 2 làng nghề đầu tiên của Việt Nam trở thành thành viên của mạng lưới các Thành phố thủ công sáng tạo trên toàn Thế giới.
Làng nghề của Hà Nội gắn liền với những di tích lịch sử, văn hóa, lễ hội. Nhiều làng nghề Thủ đô có bề dày truyền thống, sản phẩm thủ công tinh xảo như làng nghề sơn mài Hạ Thái, khảm trai Chuôn Ngọ, nón lá làng Chuông, dệt tơ tằm Phùng Xá, mây tre đan Phú Vinh…đã trở thành điểm đến thu hút khách du lịch trong và ngoài nước thời gian qua.
Các làng nghề truyền thống này đã, đang được bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, mặt khác sản phẩm thủ công mỹ nghệ làng nghề Hà Nội hiện nay được xuất khẩu sang 89 nước và vùng lãnh thổ, như Hoa Kỳ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc... Doanh thu của các làng nghề hàng năm đạt trên 24.000 tỷ đồng. Quan trọng không kém, làng nghề Hà Nội đã, đang thu hút khách du lịch, từng bước đưa du lịch làng nghề nói riêng của Hà Nội trở thành ngành kinh tế mũi nhọn.
Về lễ hội Hà Nội, Thành phố có 1.824 lễ hội trong tổng số 8.000 lễ hội của cả nước, trong đó có 1.648 lễ hội truyền thống. Công tác tổ chức, quản lý lễ hội tại Hà Nội ngày càng nền nếp, văn minh. Các vi phạm, tiêu cực, mê tín dị đoan và tình trạng chèn ép du khách được các cấp, ngành của Hà Nội kiểm soát. Nhiều giải pháp mới như miễn phí nhà vệ sinh công cộng, trông giữ xe miễn phí, ứng dụng quét mã QR đã nâng cao chất lượng phục vụ, hạn chế bãi xe tự phát, góp phần bảo đảm trật tự đô thị, giảm ùn tắc tại các điểm đông khách như chùa Phúc Khánh, phủ Tây Hồ, đình Hà - chùa Hà…
Công nghiệp văn hóa đang từng bước khẳng định vai trò là động lực tăng trưởng mới của Thủ đô, với mức đóng góp khoảng 1,49 tỷ USD, chiếm 3,7% GRDP. Riêng lĩnh vực nghệ thuật, vui chơi, giải trí tạo ra giá trị gia tăng khoảng 196,5 triệu USD. Khu vực làng nghề truyền thống tiếp tục giữ vai trò quan trọng với doanh thu gần 983,5 triệu USD, thu hút gần 1 triệu lao động trực tiếp; kim ngạch xuất khẩu thủ công mỹ nghệ đạt 192 triệu USD. Ngoài ra, du lịch văn hóa duy trì sức hút lớn khi Hà Nội đón gần 29 triệu lượt khách mỗi năm, trong đó hơn 7 triệu lượt khách quốc tế.
Đáng chú ý, năm 2022, Thành ủy Hà Nội đã ban hành Nghị quyết số 09-NQ/TU về “Phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Hà Nội trở thành địa phương đầu tiên trên cả nước có Nghị quyết chuyên đề về Công nghiệp văn hóa; thể hiện quyết tâm tiên phong phát triển Công nghiệp văn hóa, thực hiện mục tiêu kép vừa gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa ngàn năm, vừa đưa Công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế mũi nhọn.
Nghị quyết số 09-NQ/TU đặt mục tiêu tạo bước phát triển toàn diện các ngành công nghiệp văn hóa của Thủ đô cả về quy mô, chất lượng sản phẩm, dịch vụ và thị trường, đảm bảo phát triển bền vững, trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, có tốc độ, tỷ trọng, giá trị gia tăng cao; hoạt động có tính chuyên nghiệp, với kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại; dịch vụ, sản phẩm văn hóa đa dạng, có chất lượng, có thương hiệu, đáp ứng nhu cầu sáng tạo, hưởng thụ của người dân trong nước, thúc đẩy phát triển du lịch và xuất khẩu.
Tập trung đầu tư phát triển một số lĩnh vực giàu tiềm năng, lợi thế của Thủ đô như: nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, mỹ thuật, thiết kế sáng tạo, quảng cáo, du lịch văn hóa, thủ công mỹ nghệ, thời trang… Hà Nội đặt mục tiêu hình thành hệ sinh thái sáng tạo, trong đó các không gian sáng tạo, trung tâm thiết kế, khu công nghiệp văn hóa và các nền tảng số đóng vai trò hạt nhân thúc đẩy đổi mới.
Năm 2019, Hà Nội gia nhập Mạng lưới các Thành phố sáng tạo của UNESCO, trở thành thủ đô đầu tiên ở Đông Nam Á đạt danh hiệu này. Đây là dấu mốc thể hiện nỗ lực bền bỉ của chính quyền và nhân dân Thủ đô trên nền tảng 20 năm phát huy danh hiệu “Thành phố vì hòa bình”, đồng thời mở ra bước đột phá trong định vị thương hiệu Hà Nội theo hướng sáng tạo, hiện đại, phù hợp chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa quốc gia, hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm sáng tạo của cả nước.
Đến nay, sau hơn 3 năm thực hiện Nghị quyết số 09-NQ/TU, bức tranh công nghiệp văn hóa Thủ đô đã có nhiều khởi sắc. Hà Nội xây dựng chuỗi sản phẩm khai thác giá trị các di tích, di sản, làng nghề truyền thống; công bố hơn 20 sản phẩm du lịch đêm, nổi bật như “Đêm thiêng liêng” tại di tích Nhà tù Hỏa Lò, “Tinh hoa đạo học” tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, tour đêm Văn Miếu - Quốc Tử Giám…góp phần “đánh thức” di sản đến gần hơn với công chúng và thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa.
Thực tiễn cho thấy, sự gắn kết giữa hội nhập văn hóa và phát triển du lịch bền vững đang tạo hiệu ứng lan tỏa rõ nét. Năm 2025, Hà Nội đón hơn 33 triệu lượt khách, trong đó có 7,8 triệu lượt khách quốc tế, doanh thu đạt khoảng 134.000 tỷ đồng. Văn hóa không chỉ được bảo tồn, quảng bá mà còn trở thành nguồn lực kinh tế, góp phần nâng cao sinh kế cộng đồng và tái đầu tư cho di sản.
Ngoài ra, Hà Nội chú trọng mở rộng các không gian văn hóa công cộng như công viên, phố đi bộ, vườn hoa…, góp phần nâng cao chất lượng sinh hoạt cộng đồng, góp phần phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô. Đặc biệt, hoạt động sinh hoạt văn hóa cộng đồng tại không gian phố đi bộ trở thành điểm nhấn trong đời sống văn hóa đô thị. Bên cạnh phố đi bộ Hồ Gươm và khu Phố cổ, Thành phố Hà Nội đã mở rộng thêm nhiều không gian mới như Trịnh Công Sơn (Tây Hồ), Sơn Tây, Đảo Ngọc - Ngũ Xã và phố Trần Nhân Tông cùng khu vực phụ cận.
Sau 10 năm hoạt động, phố đi bộ Hồ Gươm đã khẳng định vai trò là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng tiêu biểu của Thủ đô. Tính đến năm 2025, lượng khách đạt trung bình 4.000–6.000 lượt/ngày vào ngày thường và 20.000 – 25.000 lượt/ngày vào cuối tuần, dịp lễ, tăng 20–30% so với trước năm 2020. Không gian này đặc biệt sôi động vào buổi tối cuối tuần, trở thành điểm đến quen thuộc của người dân và du khách.
Có thể khẳng định, không có nơi nào sở hữu “kho báu” nhân lực trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật như Thủ đô Hà Nội. Nhà báo Hồ Quang Lợi - Phó Chủ tịch Hội Truyền thông số Việt Nam, nguyên Ủy viên Ban Thường vụ, nguyên Trưởng ban Tuyên giáo Thành ủy Hà Nội, nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam khẳng định, trong suốt chiều dài lịch sử, Thăng Long - Hà Nội là mảnh đất giàu truyền thống văn hiến, có sức hấp dẫn đặc biệt đối với giới văn nghệ sĩ. Từ mảnh đất này đã sản sinh ra nhiều tên tuổi lớn, góp phần làm rạng rỡ văn hóa Việt, đồng thời lan tỏa sức sống của văn học nghệ thuật tới khắp mọi miền đất nước.
“Tài năng của văn nghệ sĩ là vốn quý của Thủ đô và đất nước. Bằng sức truyền cảm đặc biệt, văn nghệ sĩ thông qua tác phẩm góp phần nuôi dưỡng tâm hồn, trở thành luồng sánh sáng có sức lay động và góp phần thức tỉnh đối với những người chưa sống đẹp trên đất Hà thành. Sức truyền tỏa ấy sâu sắc hơn so với hô hào bề nổi. Hà Nội không chỉ quan tâm mà luôn tạo điều kiện để văn nghệ sĩ phát huy tài năng. Có thể nói, chưa bao giờ văn nghệ sĩ lại có cơ hội phát huy năng lực sáng tạo như hiện nay, và thời gian tới các văn nghệ sĩ sẽ vào cuộc với sinh khí mới, tận tâm tận lực, hào hứng sáng tạo và cống hiến cho Thủ đô và đất nước”.
Hiện nay, Thành phố Hà Nội có đội ngũ văn nghệ sĩ đông đảo với hơn 4.700 hội viên thuộc 9 hội chuyên ngành của Hội Liên hiệp VHNT Hà Nội, đồng thời Thủ đô còn là nơi sinh sống và làm việc của hàng nghìn hội viên chuyên ngành Trung ương (thuộc các lĩnh vực văn học, mỹ thuật, nhiếp ảnh, âm nhạc, sân khấu, múa, điện ảnh, kiến trúc, văn nghệ dân gian, văn học nghệ thuật dân tộc thiểu số), chưa kể có nhiều nghệ sĩ hoạt động tự do, những người làm nghệ thuật biểu diễn thuộc hàng chục nhà hát, đoàn nghệ thuật, hàng vạn thợ thủ công tham gia hoạt động nghề thủ công mỹ nghệ truyền thống. Đây là nguồn nhân lực dồi dào, chất lượng cao Hà Nội cần được khai thác, phát huy trí tuệ, tài năng phục vụ phát triển kinh tế - xã hội Thủ đô trong kỷ nguyên mới.
Cùng về con người, công tác xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh được Thành phố đặc biệt quan tâm. Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Thành phố Hà Nội lần thứ XVIII cũng đã xác định xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh là 1 trong 10 nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm để phát triển Thủ đô. Trong dòng chảy lịch sử, sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa sự tinh tế trong giao tiếp và sự ấm áp trong tình cảm đã tạo nên một hình ảnh người Hà Nội thanh lịch, văn minh, trở thành biểu tượng của văn hóa Việt Nam.
Với lối sống giản dị, tinh tế, cùng những giá trị truyền thống tốt đẹp, người Hà Nội là hình mẫu lý tưởng về sự dung hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc dân tộc và hội nhập quốc tế, trở thành động lực to lớn thúc đẩy sự phát triển văn hóa của các địa phương. Sự lan tỏa của những giá trị văn hóa người Hà Nội đã góp phần làm phong phú và đa dạng thêm bức tranh văn hóa của cả nước.
“Quả ngọt” là những năm qua, Hà Nội đã ban hành các cơ chế, chính sách và triển khai nhiều hoạt động tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành các chuẩn mực văn hóa trong đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức và các tầng lớp nhân dân Thủ đô.
Thành phố Hà Nội ban hành và triển khai thực hiện hai Bộ Quy tắc ứng xử trong cơ quan và nơi công cộng đã tạo chuyển biến tích cực trong nhận thức và thái độ ứng xử của cán bộ, công chức, viên chức và người dân Hà Nội.
Ở nhiều cơ quan, đơn vị và địa bàn dân cư, việc thực hiện nếp sống văn minh, giữ gìn trật tự, vệ sinh môi trường, ứng xử lịch sự nơi công cộng đã có những tiến bộ nhất định, góp phần xây dựng hình ảnh Thủ đô văn minh, hiện đại, nghĩa tình, thanh lịch, hào hoa.
Có thể khẳng định, từ “kho báu” về văn hóa, Hà Nội đang từng bước kiến tạo một mô hình phát triển văn hóa bền vững, hiện đại, nơi di sản không chỉ được gìn giữ như ký ức lịch sử, mà thực sự trở thành nguồn lực cho tăng trưởng hai con số từ năm 2026 trở về sau. Các di tích Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu – Quốc Tử Giám, di tích Cổ Loa…đến các không gian văn hóa sống động Hồ Gươm, khu phố cổ, các làng nghề… đang được “đánh thức” bằng tư duy sáng tạo. Rõ ràng, Hà Nội đã, đang chuyển dịch từ “bảo tồn” văn hóa sang “phát triển” công nghiệp văn hóa – một hướng đi theo đúng mục tiêu chiến lược mà Bộ Chính trị đã đặt ra trong Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam./.
Nội dung: Đình Thế - Quỳnh Phạm.
Thiết kế: Trung Kiên.