Văn học nghệ thuật góp phần bồi đắp hình ảnh người Hà Nội thanh lịch, văn minh
Hà Nội tự hào là nơi hội tụ, kết tinh và tỏa sáng của vùng đất địa linh nhân kiệt, hội tụ nhân tài của đất nước, một "Thủ đô của lương tri và phẩm giá con người" và là "Thành phố anh hùng, Thành phố vì hòa bình". Đây chính là nguồn sức mạnh nội sinh, động lực tinh thần to lớn để phát triển Thủ đô hôm nay và thời gian tới. Từ ngàn xưa, nơi đây luôn luôn khơi dậy tinh thần tự hào, tình yêu, trách nhiệm; xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh, hiện đại, tôn trọng pháp luật và lối sống nhân ái, nghĩa tình, trong sáng: "Chẳng thơm cũng thể hoa nhài/ Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An".
Trong bối cảnh phát triển và hội nhập, văn học nghệ thuật tiếp tục được kỳ vọng phát huy vai trò kiến tạo các giá trị văn hóa, phản ánh chân thực đời sống đương đại, lan tỏa những chuẩn mực tốt đẹp và góp phần xây dựng con người Hà Nội đáp ứng yêu cầu của thời kỳ mới.
Những yếu tố hun đúc làm lên nền văn hiến Thăng Long cũng chính là yếu tố tạo dựng cốt cách của con người Thăng Long - Hà Nội xưa. Đó là mối quan hệ tất yếu của một cặp phạm trù. Bởi vậy, cần tìm hiểu về quá trình lịch sử văn hóa nghệ thuật đặc trưng của vùng đất cố đô Thăng Long để nhận diện về hình ảnh con người.
Nếu tính từ thời điểm nước ta dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long, Hà Nội đã trải qua 1016 năm lịch sử. Trong suốt hơn 10 thế kỷ ấy, nền văn hiến Thăng Long đã được hình thành và kết tụ bởi một tinh thần bảo vệ độc lập dân tộc, một nền văn hóa độc lập và trường tồn, trong đó phong tục, giao thương, ứng xử, giáo dục, văn chương, nghệ thuật, kiến trúc… là tố chất điển hình, tạo cốt cách, bản ngã con người Thăng Long xưa và Hà Nội ngày nay.
Nói về di sản văn chương, có thể nhắc tới những kiệt tác ở các triều đại: Lý, Trần, Hồ, Lê, Nguyễn. Khởi đầu là “Chiếu dời đô” của Lý Công Uẩn. Tiếp đó là những “bộ sưu tập văn chương” đồ sộ của các bậc tiền nhân như: “Việt âm thi tập” của Phan Phu Tiên, “Tinh tuyển thi tập” của Dương Đức Nhan, “Trích Diễm thi tập” của Hoàng Đức Lương, “Toàn Việt thi lục” của Lê Quý Đôn và “Hoàng Việt thi tuyển” của Bùi Huy Bích... Thêm vào đó, nhiều danh nhân đã để lại các áng văn bằng chữ Hán thật vô biên, phản ánh về trật tự xã hội, ý chí, tâm lý, quan hệ bang giao và đạo đức xã hội. Khối di sản văn chương vô giá này đã trở thành linh hồn gốc cho mọi sáng tạo văn chương thời đại ngày nay.
Cùng với văn chương, nhiều loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian nảy nở và phát triển như chèo, tuồng, múa rối nước, hát ca trù, hát dô... phản ánh đời sống tinh thần phong phú, tinh tế của cư dân Thăng Long. Lễ hội dân gian và tín ngưỡng cũng trở thành mạch nguồn văn hóa bền chặt, góp phần gìn giữ ký ức cộng đồng. Bên cạnh đó, nghề thủ công truyền thống và không gian kiến trúc - di sản đô thị cũng đã góp phần tạo nên bề dày văn hóa đặc trưng của đất Kinh kỳ.
Thăng Long còn là vùng đất màu mỡ, được phù sa Nhị Hà tưới tắm, con người khéo lam làm nên có đủ của ngon, vật lạ. Người Thăng Long hay lam, hay làm, sành ăn sành mặc... chính từ đó hình thành phong thái tao nhã, hào hoa, nền tảng cho hình ảnh người Hà Nội thanh lịch hôm nay.
Khái niệm “Người Hà Nội thanh lịch, văn minh” thuộc phạm trù văn hóa, thể hiện trình độ phát triển cả về vật chất, tinh thần và ứng xử. Câu ca dao “Chẳng thơm cũng thể hoa nhài/ Dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An” đã khái quát tinh thần ấy: con người Hà Nội không chỉ có học thức, mà còn có nhân cách, cốt cách và ý thức văn hóa được hun đúc qua nghìn năm văn hiến.
Từ sau Cách mạng Tháng Tám, văn học nghệ thuật Thủ đô gắn liền với công cuộc xây dựng con người mới - con người Hà Nội thanh lịch, nhân ái, sáng tạo và có trách nhiệm. Các nghị quyết lớn của Đảng như Nghị quyết 23-NQ/TW năm 2008, về Tiếp tục xây dựng và phát triển văn học nghệ thuật trong thời kỳ mới, sau đó là Nghị quyết 33-NQ/TW năm 2014 về Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước… đã tạo nền tảng chính trị và định hướng sáng tạo cho đội ngũ văn nghệ sĩ.
Song song với chủ trương, chính sách của Nhà nước, Hà Nội luôn giữ vai trò tiên phong trong xây dựng và phát triển văn hóa. Trong mọi lĩnh vực phát triển của Thủ đô, định hướng chiến lược xuyên suốt là ưu tiên cho văn hóa, hướng tới hình mẫu “người Hà Nội thanh lịch, văn minh”. Thời kỳ này, Thành ủy ban hành Chương trình số 06-CTr/TU ngày 17/3/2021 về Phát triển văn hóa, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh giai đoạn 2021–2025; cùng Nghị quyết số 09-NQ/TU ngày 22/2/2022 về Phát triển công nghiệp văn hóa giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Đây là những văn kiện mang tính định hướng cụ thể, tạo cơ sở cho hoạt động của Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội và giới văn nghệ sĩ trong giai đoạn sáng tạo đổi mới, hội nhập sâu rộng. Dưới sự định hướng của Thành ủy, văn nghệ sĩ Hà Nội luôn được xác định là lực lượng tiên phong trong phát triển văn hóa.
Với truyền thống yêu nước và tinh thần nhân văn sâu sắc, đội ngũ văn nghệ sĩ đã tạo nên những thành tựu to lớn trên nhiều lĩnh vực: văn học và phê bình, nghiên cứu văn hóa dân gian và bảo tồn giá trị truyền thống, mỹ thuật và kiến trúc hiện đại, nhiếp ảnh, điện ảnh, âm nhạc, sân khấu, múa… Trong “mái nhà chung” của Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Nội, văn nghệ sĩ luôn ý thức rõ trách nhiệm phản ánh và tôn vinh thành tựu lao động, bảo vệ và xây dựng đất nước, coi đó là mục tiêu hàng đầu, đồng thời góp phần định hướng thẩm mỹ và bồi đắp đời sống văn hóa công chúng. Dù trong hoàn cảnh nào, văn nghệ sĩ Thủ đô vẫn luôn giữ vững nhận thức và trách nhiệm đối với giá trị văn hóa ấy.
Từ sau Đại lễ 1000 năm Thăng Long, đời sống văn học nghệ thuật Hà Nội phát triển sôi động, thể hiện rõ trách nhiệm công dân và khát vọng cống hiến của người nghệ sĩ. Nhiều tác phẩm văn học, âm nhạc, hội họa, sân khấu, điện ảnh đã phản ánh sâu sắc vẻ đẹp con người và đời sống Thủ đô trong chiến tranh và hòa bình, trong quá trình đô thị hóa và hội nhập. Đội ngũ văn nghệ sĩ luôn là lực lượng trung tâm lan tỏa giá trị văn hóa, tôn vinh nhân cách người Hà Nội qua hình tượng người chiến sĩ, người mẹ, người lao động, người trí thức… gắn với tinh thần “nghệ sĩ - chiến sĩ” của các thế hệ.
Bước vào thời kỳ đổi mới, văn học nghệ thuật Hà Nội tiếp tục kế thừa truyền thống và tìm kiếm những phương thức biểu đạt mới. Trước hết, khuynh hướng cách tân hình thức ngày càng được nhiều tác giả, đặc biệt là các cây bút trẻ, tìm tòi và thể nghiệm. Qua đó, họ thể hiện sự nhạy bén với cái mới, khẳng định nhu cầu tự nhiên của sáng tạo và khát vọng đổi mới trong biểu đạt nghệ thuật. Những nỗ lực ấy bước đầu đã mang lại kết quả đáng ghi nhận, thể hiện sự nhập cuộc tích cực và sự phát triển không ngừng của văn học, nghệ thuật Thủ đô, mang đến cho công chúng những trải nghiệm thẩm mỹ mới mẻ.
Có thể thấy điều đó qua bố cục các cụm tượng đài quanh Hồ Gươm và trong các công viên văn hóa; qua những tác phẩm múa về đề tài Thăng Long - Hà Nội kết hợp hài hòa giữa sắc thái con người truyền thống và con người hiện đại, đậm chất hào hoa, thanh lịch Hà Nội; qua những công trình kiến trúc hoành tráng, nguy nga phản ánh tầm vóc và vị thế mới của Thủ đô. Đặc biệt, phim “Mưa đỏ” (2025) của đạo diễn Đặng Thái Huyền, chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Chu Lai cho thấy tầm nhìn đổi mới trong nghệ thuật điện ảnh. Tất cả những thành tựu ấy đều được làm nên bởi các văn nghệ sĩ - những con người mang trong mình tố chất, bản lĩnh và tâm hồn của người Hà Nội.
Bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn cũng đặt ra không ít vấn đề cần tiếp tục nhìn nhận để văn học nghệ thuật phát huy tốt hơn vai trò của mình trong đời sống xã hội.
Hiện nay, vẫn còn thiếu những sáng tác văn học, kịch bản sân khấu, điện ảnh hay những hình tượng nghệ thuật thực sự mang tính đột phá, tương xứng với bề nổi và chiều sâu của đời sống đô thị hiện đại - nơi con người Hà Nội đang sống giữa truyền thống và hiện đại, giữa cái cũ và cái mới, trong sự va chạm, mâu thuẫn nhưng cũng là động lực phát triển từng ngày. Chính những chuyển động ấy phản ánh quá trình hoàn thiện không ngừng của con người Hà Nội hôm nay.
Đặc biệt trong khoảng 15 năm trở lại đây, khi các phương tiện truyền thông điện tử và mạng xã hội trở nên phổ biến, hoạt động sáng tác văn học, nghệ thuật vì thế cũng nảy sinh nhiều diễn biến phức tạp, một phần do tác động của cơ chế thị trường và sự lạm dụng quyền tự do dân chủ, dẫn đến tình trạng sáng tác tùy tiện, chạy theo thị hiếu, câu khách. Sự lệch chuẩn này trước hết thể hiện ở phương diện tư tưởng - chính trị. Các thế lực thù địch trong và ngoài nước đã triệt để lợi dụng không gian mạng, biến nó thành công cụ phục vụ cho hoạt động chống phá tổ chức và lợi ích của nhân dân ta. Dưới chiêu bài “tự do sáng tác”, một số người đã viết, vẽ, quay phim, chụp hình một cách vô lối. Đáng tiếc là trong đó có không ít tác giả trẻ, do chạy theo trào lưu hoặc dụng ý tạo sự khác biệt, đã sa vào những biểu hiện lệch lạc, thậm chí phản cảm: tô đậm cái xấu, cái tục, phơi bày toàn những mảng tối của xã hội... Những khuynh hướng ấy vô hình trung làm xói mòn niềm tin của công chúng vào sự nghiệp xây dựng, phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, và đặc biệt là vào những nỗ lực bền bỉ nhằm xây dựng hình ảnh con người Hà Nội thanh lịch, văn minh hôm nay.
Bởi thế, đội ngũ văn nghệ sĩ với tư cách là chủ thể sáng tạo, là chủ thể phản ánh cần tiếp tục giữ vững, thậm chí kiên định hơn nữa phương châm chính trị và định hướng nghề nghiệp của mình, cống hiến những giá trị Chân - Thiện - Mỹ tới đông đảo công chúng nhân dân.
Báo cáo chính trị Đại hội Đại biểu Đảng bộ Thành phố Hà Nội khóa XVIII (tháng 10/2025) đã chỉ rõ những hạn chế trong lĩnh vực này thời gian qua: "Hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở chưa đồng bộ; phát triển công nghiệp văn hóa và xây dựng con người Hà Nội thanh lịch, văn minh chưa đạt như kỳ vọng..." Đồng thời xác định nhiệm vụ trọng tâm: "Giữ gìn, phát huy tinh hoa văn hóa; nâng cao nhận thức, thúc đẩy mạnh mẽ việc xây dựng và thực hiện các giá trị, chuẩn mực đặc trưng của người Hà Nội thanh lịch, văn minh trong thời kỳ mới, coi đây là nguồn lực, động lực quan trọng trong chiến lược phát triển Thủ đô văn hiến - văn minh - hiện đại".
Điều đó cho thấy, Thành phố luôn đặt chiến lược phát triển con người ở vị trí hàng đầu, xem đó là yếu tố tiên quyết để làm nên mọi thắng lợi, đồng thời theo dõi, đánh giá việc triển khai chương trình mục tiêu này trong từng giai đoạn, từng nhiệm kỳ sau mỗi kỳ Đại hội.
Trên cơ sở định hướng của Thành phố, với vị thế, thiên chức và tâm huyết của đội ngũ văn nghệ sĩ Thủ đô, chúng ta luôn thường trực một mong muốn được cống hiến và đóng góp thiết thực thông qua các hành động cụ thể:
Không ngừng học tập, sáng tạo, phấn đấu để có những tác phẩm xứng đáng với tầm vóc của Thủ đô Hà Nội hôm nay, phản ánh chân thực, sinh động những thành tựu to lớn trong mọi lĩnh vực lao động, xây dựng và phát triển vì hạnh phúc của nhân dân, xứng đáng với danh hiệu “Thủ đô Anh hùng - Thành phố vì hòa bình”.
Sáng tạo các tác phẩm chất lượng cao, khắc họa những tấm gương người tốt, việc tốt; xây dựng hình tượng con người mới giàu đức tính, có phong cách sống đẹp, đổi mới tư duy, dám nghĩ, dám làm và biết hy sinh vì cộng đồng, từ đó lan tỏa rộng rãi các giá trị tích cực trong xã hội.
Đẩy mạnh sáng tác về văn hóa truyền thống, đồng thời tiếp nối và làm mới bằng tư duy sáng tạo đương đại, góp phần gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa Thăng Long - Hà Nội, để văn hóa và con người Hà Nội ngày càng tỏa sáng hơn.
Chủ động tham gia đóng góp ý kiến về quy hoạch kiến trúc đô thị, giao thông, vệ sinh môi trường, cảnh quan... nhằm xây dựng một Thủ đô xanh - sạch - đẹp, tạo điều kiện thuận lợi và an toàn hơn cho đời sống người dân.
Tăng cường các tác phẩm có tính phản biện xã hội, phản ánh tâm tư, nguyện vọng chính đáng của nhân dân, góp phần cùng Đảng và chính quyền đấu tranh chống tiêu cực, xây dựng một Nhà nước của dân, do dân và vì dân; qua đó thúc đẩy tiến trình xây dựng Thủ đô văn minh, hiện đại, nơi con người tiên tiến, thanh lịch là trung tâm của mọi phát triển.
Để văn học nghệ thuật tiếp tục đồng hành cùng sự phát triển của Thủ đô trong giai đoạn mới, cần có những giải pháp đồng bộ từ cơ quan quản lý đến các tổ chức nghề nghiệp nhằm tạo môi trường thuận lợi cho hoạt động sáng tạo, gắn kết giữa định hướng phát triển với hiệu quả thực tiễn. Đồng thời, cần xây dựng chương trình hành động thiết thực, nâng cao chất lượng hoạt động của các hội chuyên ngành, khuyến khích những sáng tác có giá trị tư tưởng, nghệ thuật và kiên quyết ngăn ngừa các biểu hiện chạy theo lợi ích trước mắt, làm ảnh hưởng đến môi trường sáng tạo lành mạnh.
Khi những giải pháp ấy được triển khai hiệu quả, văn học nghệ thuật sẽ tiếp tục phát huy vai trò bồi đắp các giá trị Chân - Thiện - Mỹ, tôn vinh hình ảnh con người Hà Nội thanh lịch, văn minh và khơi dậy khát vọng cống hiến trong mỗi văn nghệ sĩ. Với bản sắc văn hóa riêng cùng tinh thần đổi mới, đội ngũ văn nghệ sĩ Thủ đô sẽ tiếp tục đồng hành cùng Hà Nội trên hành trình xây dựng Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc” trong kỷ nguyên phát triển mới./.
Nội dung: Nhà thơ Bùi Việt Mỹ/ Thiết kế: Minh Hương