Kiêng kỵ thần linh ở thôn Lặt, xã Ba Vì
Vào thế kỷ XVI, vùng đất dưới chân núi Tản, ven sông Đà còn hoang vu. Một số người Mường Bi, Mường Thàng từ Thanh Hóa tìm đến nơi đây sinh cơ lập nghiệp. Cụ Nguyễn Trung Hành là người đầu tiên đến khai phá vùng đất mới. Ban đầu, người dân chặt tre nứa trong rừng, rồi chẻ lạt và chở bằng thuyền đi bán khắp nơi.
Sau đó, nghề này trở thành nghề chính của thôn. Do đặc điểm riêng của nghề, dân gian gọi nơi đây là thôn Lạt. Sau này, do biến âm, người ta gọi thành thôn Lặt, tên chữ là Thủ Pháp, thuộc tổng Thủ Pháp, tỉnh Sơn Tây. Ngày nay, thôn Lặt là thôn người Mường thuộc xã Ba Vì, TP Hà Nội. Do người Mường là anh em ruột thịt với người Kinh nên thôn cũng có đình.
Đình Thủ Pháp được xây dựng từ thế kỷ XVIII, thờ Đức Thánh Tản Viên Sơn, trên một gò đất cao nhìn về phía Tây, phía trước là dòng sông Đà, phía sau tựa lưng vào núi. Năm 1948, đình bị tàn phá. Đến năm 2018, dân thôn đóng góp tiền của để dựng lại đình trên nền cũ.
Ông Nguyễn Tuấn Sơn sinh ra và lớn lên ở thôn Lặt kể rằng khi làm đình, dân làng phải lên núi chọn gỗ tốt thuộc hàng tứ thiết. Những cây cụt ngọn, cây không có dây leo ở gốc hoặc không có tán sum suê đều không được dùng. Đình làng dựng theo hướng Tây, theo lời các cụ truyền lại, đó là hướng tốt. Ngày đào móng đình, ngày đặt thượng lương (cây nóc) đều phải chọn ngày giờ cẩn thận, sắm lễ vật xin phép thần đất, thần núi. Cụ già cao tuổi nhất thôn được cử lĩnh trọng trách thực hiện hai nghi lễ trên phải là người có phẩm hạnh, vợ chồng song toàn.
Hơn 80 năm qua, trải bao thay đổi, người Mường ở thôn Lặt vẫn nhắc nhau gìn giữ những nét đẹp của cha ông. Lễ hội ở thôn Lặt mở vào ngày Rằm tháng Giêng âm lịch, kỷ niệm ngày sinh Đức Thánh. Đêm 12 rạng sáng 13 tháng Giêng, làng chọn một đôi nam nữ chưa vợ chưa chồng, trẻ khỏe, xinh đẹp đi thuyền ra dòng nước “hai” của sông Đà múc nước đổ vào ống tre, mang về đình làm lễ mộc dục. Sáng 14 tháng Giêng, các thành viên mặc áo the, khăn xếp rước kiệu lên đền Trung thờ Đức Thánh Tản để xin chân nhang rước về đình Lặt, sau đó các quan viên tiến hành các tuần tế. Lễ vật dâng Thánh là lợn thịt để nguyên con, thủ lợn phủ mỡ chài.
Trước hội cả tháng, Ban khánh tiết đã chọn những người tham gia đội tế và người phục dịch. Những người có mặt trong đội hình phải còn đủ vợ chồng, gia đình hòa thuận; nhà có người thân mất chưa hết tang thì không được tham gia. Tại đình Lặt, sau khi tế xong, lợn lễ thần được pha thái để chia đều cho các suất đinh. Lệ làng quy định, người đến dự hội phải chỉn chu từ trang phục, hành vi đến lời nói. Ai phạm một trong ba điều này, sau khi bị nhắc nhở mà cố tình không thay đổi thì bị phạt. Người bị phạt phải sắm một buồng cau, hương hoa và rượu để lễ tạ thần, hứa sửa lỗi và hẹn dịp hội năm sau vẫn đến dự bình thường.
Hằng năm, vào ngày 27 tháng Chạp, thôn có lễ đóng cửa rừng. Lễ vật cúng thần gồm xôi, gà, bánh chưng ống. Ngày mồng 7 tháng Giêng là lễ khai hạ, mừng người và đất bước vào một chu kỳ phát triển mới. Hai lễ này được tổ chức tại chân núi, ở cùng một địa điểm. Người cao tuổi nhất thôn được cử đọc lời kính cáo với thần. Trong 10 ngày giữa hai kỳ lễ, rừng được nghỉ ngơi, ai xâm phạm đến rừng, dù là việc nhỏ nhất, cũng bị dân thôn phạt vạ.
Do được kiêng kỵ và được người Mường vùng Ba Vì thực hiện nghiêm ngặt, trong đó có người dân thôn Lặt, nên sau bốn thế kỷ gắn bó với vùng đất này, rừng Ba Vì vẫn được gìn giữ và phát triển. Ông Nguyễn Tuấn Sơn kể, năm 1957, có đêm một con hổ lớn từ núi Ba Vì về, đi lại tự nhiên trong sân nhà ông để kiếm mồi. Không ai nảy ý định bắt nó, vì nó đến rồi lại đi. Tiếng hổ hú vang vọng tới chân núi Chủ của nước ta./.