Xây dựng hệ giá trị văn hóa Thăng Long - Hà Nội trong thời kỳ hội nhập
Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và khát vọng phát triển đất nước ngày càng mạnh mẽ, việc xây dựng hệ giá trị văn hóa Thăng Long - Hà Nội không chỉ là nhiệm vụ bảo tồn những giá trị truyền thống mà còn là quá trình nuôi dưỡng sức sáng tạo, nâng cao năng lực tiếp nhận văn hóa của cộng đồng và phát huy vai trò của đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ. Để văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh cho sự phát triển bền vững, cần đồng thời củng cố các chủ thể sáng tạo, hoàn thiện thiết chế văn hóa và tạo dựng môi trường thuận lợi cho các giá trị văn hóa lan tỏa trong đời sống đương đại.
.png)
Trong tiến trình xây dựng một hệ giá trị văn hóa bền vững và giàu sức sống, nhiều vấn đề cốt lõi cần được nhận diện rõ để từ đó xác định những giải pháp phù hợp cho sự phát triển của văn hóa Thăng Long - Hà Nội trong thời kỳ mới.
1.Phải nhìn rõ để có thể tập trung xây dựng, và tìm ra phương thức phát triển có hiệu quả các chủ thể sáng tạo, nói khác đi là xây dựng và phát triển lực lượng các nhà sáng tác về văn học, mỹ thuật, âm nhạc, sân khấu, nhiếp ảnh, kiến trúc, các biên đạo và nghệ sĩ biểu diễn ca, múa, nhạc, các đạo diễn và diễn viên điện ảnh, các nhà nghiên cứu văn nghệ dân gian và lý luận, phê bình.
.png)
2.Có những tác động xã hội cần thiết để mở rộng và nâng cao lực lượng công chúng, khán thính giả, độc giả, là những người tiếp nhận, thưởng thức, đồng hành với lực lượng sáng tạo, để các giá trị văn hóa có thể trụ vững, lan tỏa, thẩm thấu vào mọi tầng lớp, mọi địa bàn, để quảng bá và phát huy được thế mạnh của các giá trị văn hóa, nhân nó lên rộng rãi và gìn giữ nó lâu bền.
3.Phải có các cơ sở văn hóa thích hợp, nơi lưu giữ và phát huy được thế mạnh các di tích, hiện vật, tác phẩm và công trình. Đó là các thư viện, bảo tàng, nhà hát, rạp chiếu bóng, nhà văn hóa, nhà triển lãm, phù hợp và đa năng.
4.Phải có các hoạt động văn hóa bề nổi và bề sâu tương xứng, để các giá trị văn hóa có điều kiện thâm nhập và kết nối sâu vào với công chúng và xã hội một cách rộng rãi và hiệu quả. Ở đây có thể kể đến công tác xuất bản, in sách, in tranh, ảnh, bưu thiếp, làm các album nghệ thuật, phát hành sách báo, quảng bá sách và văn hóa phẩm, hình thành nên các chương trình hội thảo, các buổi nói chuyện chuyên đề, trao đổi đa phương, tổ chức họp mặt giao lưu về chuyên môn, tổ chức định kỳ các cuộc triển lãm, trưng bày văn hóa phẩm, tranh ảnh, hoặc giới thiệu về các công trình và giá trị văn hóa, gương mặt các nhân vật văn hóa, các cuộc đối thoại nghệ thuật trực tiếp hoặc qua các phương tiện thông tin đại chúng. Tổ chức đều các buổi giới thiệu tác phẩm, thậm chí tranh luận về một tác phẩm ở thư viện, chiếu phim ảnh mới, tổ chức biểu diễn ca múa nhạc, các chương trình biểu diễn tổng hợp, giới thiệu kịch hoặc tác phẩm sân khấu cổ và kim ở các nhà hát, các CLB nghệ thuật, các rạp chiếu phim, các sàn biểu diễn. Cũng nên kể đến các lễ hội dân gian - hình thức hoạt động văn hóa có tác động khá sâu rộng đến nếp sống và sinh hoạt, lưu giữ và phát huy các giá trị truyền thống của các cộng đồng dân cư.
5.Phải quan tâm bảo tồn, gìn giữ, phát huy nhiều loại hình văn hóa khác biệt, các giá trị văn hóa dân gian và bác học, các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể, các giá trị truyền thống cũng như các giá trị mới hội nhập nhưng có sức sống và đã tự khẳng định được chỗ đứng vững chắc trong văn hóa Việt Nam. Điều này cũng hết sức khó khăn, làm sao để các giá trị văn hóa có xuất xứ khác nhau không loại trừ nhau, không làm giảm giá trị của nhau, để cùng tôn nhau lên trong sự phát triển đồng bộ, có định hướng vững chắc.
Nhìn từ năm vấn đề nêu trên, vai trò của đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ được đặt ra ngày càng rõ nét trong giai đoạn phát triển mới. Không chỉ là lực lượng sáng tạo, văn nghệ sĩ còn cần chủ động đề xuất sáng kiến, mở rộng ảnh hưởng xã hội của văn hóa và góp phần tạo ra những chuyển biến mang tính đột phá trong đời sống tinh thần.
Nói như đồng chí Nguyễn Văn Linh từ năm 1986, thì văn nghệ sĩ phải biết tự cứu mình trước khi chờ trời cứu. Soi vào tác động xã hội của văn hóa văn nghệ, chúng ta phải thừa nhận rằng, so với các nước tiên tiến, chúng ta còn ở một vị trí thua kém rất rõ. Nói ngay đến văn hóa đọc, nếu như 100 triệu người chúng ta chưa có nổi mức bình quân: 1 đầu người đọc/ 1 đầu sách/ 1 năm, thì còn gì để nói nữa? Ở các nước châu Âu hay Nhật Bản, các khách đi trên tàu, trên xe đều mang sẵn một cuốn sách ưa thích, tranh thủ đọc lúc tàu xe chạy, vừa giảm thời gian chết, vừa tăng cường kiến thức, chỉ một ví dụ đó, chúng ta đã thấy dân trí chúng ta chưa thể nào so được với các nước bạn. Nếu như 20 năm nữa, đúng như mức phấn đấu của Nhà nước ta, là nâng cao GDP đầu người lên xấp xỉ các nước giàu có, mà mức hưởng thụ văn hóa, đơn cử như văn hóa đọc, vẫn xập xệ như hiện nay, thì nước ta vẫn chỉ nằm ở vị trí đất nước chậm tiến, chứ làm sao xếp ngang được với các nước có nền văn minh văn hóa cao, định hình từ lâu.
Trong công cuộc vươn mình của đất nước, kinh tế và văn hóa đều phải có sự nỗ lực vươn mình hết nấc, không thể quên lĩnh vực nào, nếu không, thì ta cũng chỉ đạt mức phát triển không bền vững và không đồng bộ. Nếu Nhà nước và các cơ quan quản lý kinh tế, các doanh nghiệp và doanh nhân chúng ta đang nỗ lực hết sức, như kết quả chúng ta vừa thấy là mức tăng trưởng kinh tế quý III năm 2025 đã vượt con số 8%, thì chúng ta càng phải suy nghĩ, làm sao cho văn hóa cũng có bước tiến nhảy vọt tương xứng... Chúng ta cũng rất vui mừng, khi mới vừa chứng kiến việc hoàn thành Trung tâm Triển lãm quốc gia ở tầm thế giới, được hoàn thành ở Đông Anh trong vòng có 10 tháng. Và quý IV năm 2025, trên bán đảo Quảng An, hồ Tây công trình Nhà hát Opera đã được khởi công. Đây cũng là công trình được sánh vào tầm cỡ thế giới, có thể so sánh với Nhà hát Sydney ở Australia.
Những năm gần đây đã xuất hiện nhiều tín hiệu đáng khích lệ cho thấy khả năng hội nhập và lan tỏa của văn hóa Việt Nam.
Đó là thành công của sản phẩm âm nhạc Bắc Bling của ca sĩ Hòa Minzy dựa trên chất liệu dân ca quan họ Bắc Ninh. Ca khúc này sau khi phát sóng, đã đứng vào tốp tác phẩm được yêu thích và tán thưởng rất cao trên mạng, thu hút trên 100 triệu người theo dõi trên toàn thế giới, đồng thời thu hút một lượng khách du lịch khổng lồ hành hương tới Bắc Ninh, để tìm hiểu và nghiên cứu về dân ca quan họ. Hay gần đây nhất, ca khúc Phù Đổng Thiên Vương của nhạc sĩ Hồ Hoài Anh, phổ một đoạn bài thơ “Tre Việt Nam” của nhà thơ Nguyễn Duy, cũng được ca sĩ Đức Phúc dàn dựng công phu và biểu diễn thành công vang dội, đoạt giải quán quân tại cuộc thi âm nhạc tầm cỡ thế giới Intervision ở Matxcơva năm nay. Đó đều là những tin tức rất vui, đầy phấn khích. Nó cũng thể hiện văn hóa Việt đã sẵn sàng có vị thể sánh ngang tầm với văn hóa thế giới, nếu chúng ta biết khai thác khôn ngoan, thông minh và phù hợp, đồng thời gắn được vào phong cách hiện đại.
Về điện ảnh, chúng ta cũng vừa chứng kiến sự bùng nổ 2 cuốn phim về chiến tranh: “Địa đạo - Mặt trời trong bóng tối”, về địa đạo Củ Chi, và “Mưa đỏ” nói về 81 ngày đêm khốc liệt ở thành cổ Quảng Trị. Hai cuốn phim đã dẫn đầu doanh thu của điện ảnh những năm gần đây, đặc biệt, phim “Mưa đỏ”, có doanh thu cao hơn 700 tỷ, con số kỷ lục so với tất cả các phim Việt Nam từ trước đến nay.
Sau Âm nhạc và Điện ảnh, những sự việc này cũng đặt ra vấn đề với các nhà văn, nhà thơ, họa sĩ, nhà nhiếp ảnh, nhà kiến trúc... để làm sao cũng đạt được những thành quả tương xứng như vậy trong giai đoạn tới, và vẽ nên một bức tranh toàn cảnh về VHNT Việt Nam những năm đổi mới và vươn mình toàn diện này. Điều đó đòi hỏi chúng ta phải rèn luyện khả năng sáng tạo cao hơn, vượt lên nhiều lần hơn, so với yêu cầu trước đây, làm sao để năng lực sáng tạo chúng ta phải được công nhận chính thức ở tầm châu lục và quốc tế. Trong các kỹ năng này, cần thiết là năng cao kỹ năng chuyên môn và khả năng phát hiện ra những vấn đề chia sẻ được với thế giới, từ thực tiễn và cuộc sống của Việt Nam hôm nay. Bên cạnh đó, chúng ta phải chịu khó đọc rộng, quan sát nhiều, nâng cao ngoại ngữ, dành thời giờ tìm tòi và phán đoán được những xu thế nào đang là xu hướng chủ đạo và có tương lai trong VHNT thế giới, để quyết tâm đi sâu và đầu tư trí tuệ vào đó. Những vấn đề ấy của nước ta, khi đã chạm được vào trái tim và khối óc của công chúng thế giới, nó cũng sẽ trở thành vấn đề quan tâm của cả nhân loại, và khi đó, tác phẩm của chúng ta mới được thế giới công nhận. Chúng ta cũng cần tăng cường hơn nữa quan hệ giao lưu với văn nghệ sĩ các thủ đô châu Á và thế giới, đồng thời phải dịch nhiều hơn các tác phẩm lớn đương đại của họ, để hiểu sâu hơn nét tinh hoa văn hóa của họ, nhằm rút kinh nghiệm và học tập.
Ý tưởng xây dựng một Viện Dịch thuật quy mô lớn với sự hỗ trợ của Nhà nước được xem là một trong những giải pháp đáng quan tâm nhằm thúc đẩy quá trình hội nhập văn hóa sâu rộng hơn trong tương lai. Minh chứng là nhờ một Viện Dịch thuật hiệu quả của Hàn Quốc hỗ trợ và dịch, mà nhà văn nữ Han Kang mới đây đã giành Giải Nobel văn học đầu tiên của Hàn Quốc.
Bên cạnh đó, việc phát hiện, đào tạo, trọng dụng nhân tài và đầu tư cho thế hệ trẻ tiếp tục là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược, tạo nền tảng để hệ giá trị văn hóa Thăng Long - Hà Nội được bồi đắp, phát triển và lan tỏa mạnh mẽ trong thời đại mới./.
Nội dung: Nhà thơ Bằng Việt/ Thiết kế: Minh Hương