Bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số

Một trong những điểm sáng của chính sách mới là việc xác định cộng đồng các dân tộc thiểu số chính là chủ thể, là trung tâm của mọi hoạt động bảo tồn. Việc bảo vệ di sản không còn là câu chuyện áp đặt từ trên xuống mà xuất phát từ chính nhu cầu, nguyện vọng và sự tự nguyện của người dân. Nguyên tắc xuyên suốt được đặt ra là phải tôn trọng tính xác thực, toàn vẹn và đặc trưng của văn hóa truyền thống, tuyệt đối không làm sai lệch những phương thức thực hành gốc của đồng bào.

Để chính sách đi vào chiều sâu, việc nhận diện và phân loại thực trạng văn hóa được thực hiện một cách khoa học từ cấp cơ sở. Ủy ban nhân dân cấp xã đóng vai trò đầu mối trong việc rà soát, thống kê để đưa vào danh mục những giá trị văn hóa đang có nguy cơ mai một. Những tiêu chí định lượng rõ ràng đã được thiết lập như cộng đồng có dưới 20 người am hiểu sâu sắc, dưới 5 chủ thể kế cận thường xuyên thực hành, hoặc việc trao truyền bị gián đoạn liên tiếp từ ba đến năm năm.

Tương tự, các không gian văn hóa, làng, bản, buôn truyền thống cần bảo tồn cũng được đánh giá dựa trên mức độ biến đổi của kiến trúc, trang phục, ẩm thực, hay sự suy giảm của các ngành nghề thủ công. Định kỳ ba năm đối với danh mục mai một và năm năm đối với không gian văn hóa, các danh sách này sẽ được cập nhật, đánh giá lại để đảm bảo tính thời sự và hiệu quả thực thi.

Trong lòng cộng đồng, chính sách phân loại rõ nét ba thế hệ chủ thể để có phương án tác động phù hợp. Đó là chủ thể văn hóa nòng cốt – những người trực tiếp nắm giữ tri thức, kỹ năng và có uy tín trao truyền; chủ thể văn hóa kế cận – những người được lựa chọn, dẫn dắt để tiếp nối cha ông; và chủ thể văn hóa tiềm năng – thế hệ học sinh, sinh viên thanh niên có năng khiếu và đam mê. Việc xây dựng các không gian trải nghiệm văn hóa ngay tại khu dân cư và các cơ sở giáo dục, đặc biệt là trường phổ thông dân tộc nội trú, bán trú, chính là vườn ươm nuôi dưỡng thế hệ tiềm năng này, giúp mạch nguồn văn hóa không bị ngắt quãng.

Chính sách đã định hướng rõ ràng việc phát huy văn hóa truyền thống phải gắn liền với phát triển du lịch cộng đồng và tạo sinh kế bền vững. Chính quyền các cấp được giao nhiệm vụ hỗ trợ xây dựng các mô hình câu lạc bộ nghệ thuật dân gian, nâng cấp hạ tầng thiết yếu, chỉnh trang cảnh quan tại các làng bản để kết nối thành tuyến điểm du lịch đặc trưng.

Sự tham gia của các tổ, nhóm cộng đồng, tổ hợp tác hay hợp tác xã được khuyến khích mạnh mẽ nhằm nâng cao chất lượng, mẫu mã của sản phẩm thủ công, gắn liền với các phiên chợ vùng cao và không gian trải nghiệm. Khi người dân thấy được văn hóa mang lại cơm ăn, áo mặc và sự thịnh vượng, họ sẽ tự giác và tự hào gìn giữ di sản của tổ tiên. Bên cạnh đó, yếu tố hiện đại cũng được lồng ghép hài hòa thông qua việc thúc đẩy chuyển đổi số, xây dựng các nền tảng đa ngôn ngữ để quảng bá, giới thiệu vẻ đẹp của văn hóa dân tộc thiểu số ra thế giới, thu hẹp khoảng cách địa lý và tiếp cận sâu rộng hơn với công chúng.

Về ngân sách, ngân sách nhà nước, bao gồm cả ngân sách trung ương lẫn địa phương, được cam kết bố trí để đảm bảo cho các nhiệm vụ trọng điểm như khảo sát, phục hồi văn hóa mai một, số hóa dữ liệu và hỗ trợ hoạt động trao truyền. Các nguồn lực từ các Chương trình mục tiêu quốc gia cũng được lồng ghép tối đa nhằm tránh chồng chéo, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn. Ngoài ra, dòng vốn xã hội hóa từ các doanh nghiệp, tổ chức và sự đóng góp tự nguyện của người dân cũng được khuyến khích tối đa.

Chính sách hỗ trợ tài chính trực tiếp cho các nhân tố con người được quy định rất cụ thể và nhân văn. Khi tham gia vào các chương trình, dự án do nhà nước tổ chức, các chủ thể văn hóa nòng cốt được hỗ trợ mức 400.000 đồng cho mỗi buổi thực hành, trao truyền, trong khi con số này đối với chủ thể kế cận là 300.000 đồng, với số lượng tối đa lên đến 20 buổi cho mỗi chương trình. Đối với các dự án bảo tồn do chính các tổ, nhóm tại cộng đồng tự thực hiện, ngân sách sẽ hỗ trợ kinh phí tập huấn nâng cao năng lực, sản xuất sản phẩm và xúc tiến thương mại sau khi được phê duyệt.

Sự thành công của chính sách bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu số phụ thuộc hoàn toàn vào cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương và các bộ ngành trung ương. Ở cấp độ địa phương, trách nhiệm được phân cấp từ khâu ban hành chính sách đến thực thi thực tế. Hội đồng nhân dân cấp tỉnh đóng vai trò quyết định khi trực tiếp quy định các mức hỗ trợ tài chính cho các dự án cộng đồng và các chủ thể văn hóa nòng cốt, kế cận.

Ủy ban nhân dân cấp tỉnh chịu trách nhiệm toàn diện trong việc tổ chức triển khai, bảo đảm nguồn ngân sách địa phương, lồng ghép các nguồn lực và phê duyệt các danh mục văn hóa có nguy cơ mai một hoặc không gian văn hóa cần bảo tồn. Trong khi đó, Ủy ban nhân dân cấp xã chính là cánh tay nối dài trực tiếp bám sát địa bàn để thực hiện công tác rà soát, thống kê thực trạng, hướng dẫn người dân lập hồ sơ, đồng thời trực tiếp phê duyệt và giám sát các dự án do tổ, nhóm cộng đồng thực hiện tại địa phương.

Song song với bộ máy địa phương, các bộ ngành ở trung ương đóng vai trò chủ trì và điều tiết vĩ mô để tạo ra nguồn lực đồng bộ. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch giữ vị trí nhạc trưởng khi chủ trì xây dựng các chương trình lớn gắn với du lịch, tổng hợp nhu cầu để lồng ghép vào Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa, đồng thời đôn đốc, kiểm tra và báo cáo toàn diện lên Chính phủ.

Để tăng cường tính hiệu quả, Bộ Dân tộc và Tôn giáo cùng Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp chặt chẽ trong việc đan cài các chính sách bảo tồn này vào các chương trình phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững. Đi đôi với các kế hoạch hành động, Bộ Tài chính chịu trách nhiệm then chốt trong việc bảo đảm bố trí nguồn ngân sách trung ương hằng năm và trung hạn, trong khi Bộ Giáo dục và Đào tạo chịu trách nhiệm chỉ đạo việc tích hợp, lồng ghép các nội dung giáo dục di sản vào học đường, từ đó tạo nên một vòng bọc lót vững chắc cả về pháp lý, tài chính lẫn con người cho văn hóa dân tộc./.

Phan Anh