Vị quê thơm phố

Buổi sáng lạnh giá, cầm trên tay nắm xôi nóng bọc trong lá dong xanh, bỗng thấy cái lạnh quanh mình tan đi. Nắm xôi nhỏ nhắn, xinh xinh mà ủ ấm một ngày đông buốt giá. Với tôi, xôi ở Hà Nội không chỉ là món ăn sáng mà còn là một nét đẹp, một sự thanh lịch của người Hà Thành. Xôi ngon bởi gạo nếp dẻo thơm bởi nụ cười hiền, lời chào mời xởi lởi, sự thảo thơm và đôi bàn tay ân cần của người nấu, người bán.

Sâu trong tâm khảm tôi, xôi là món ăn thân thương, gắn bó với gia đình và thôn xóm. Ở miền quê nơi tôi sinh ra, trước thời mở cửa, xôi chỉ xuất hiện trong những ngày giỗ Tết. Đêm giao thừa - khoảnh khắc tiễn năm cũ, đón năm mới, cả nhà quây quần bên mâm cỗ cúng gia tiên với bánh chưng, thịt mỡ, dưa hành, miến, măng, giò, nem… Giữa mâm cỗ ấy, đĩa xôi trắng đơm đầy như một biểu tượng cho khát vọng về cuộc sống no đủ, lương thiện và bình yên.

Sau này đi nhiều nơi, tôi càng nhận ra xôi là món ăn vừa gần gũi vừa trang nhã của người Việt. Văn hóa ẩm thực suy cho cùng cũng là một dạng nghệ thuật từ chế biến đến thưởng thức. Thuở nhỏ, tôi được các cụ dạy rằng ăn xôi mà cầm đũa hay cầm thìa thì khó cảm hết cái ngon. Phải cầm trực tiếp nắm xôi trên tay, năm ngón tay khẽ nắm cho xôi quyện lại, rồi ăn mới cảm nhận hết độ mềm dẻo và cả sự chăm chút của người nấu. Món ăn, vì thế phản chiếu nếp sinh hoạt, tình yêu thương và sự gắn bó của một vùng quê, một dân tộc. Người Việt dù ở chân trời góc biển nào khi thưởng thức một món ăn quê hương đều dễ bâng khuâng nhớ lại gia đình, bạn bè, thậm chí cả một mối tình đã xa. Bởi thế mà ở Việt Nam xôi hiện diện khắp dải đất hình chữ S với những “biến tấu” đa dạng nhưng vẫn giữ phong vị truyền thống.

Xôi ngon miệng bởi trong đó hàm chứa bao hoài niệm. Giữa đại ngàn Trường Sơn, người lính nhớ quê hương, nhớ mùi xôi nếp:

Xa nhà đã mấy năm
thèm bát cơm mùa gặt
khói bay ngang tầm mắt
mùi xôi sao lạ lùng…
Phải mẹ thổi cơm nếp
mà thơm suốt đường con
(Thanh Thảo)

Hay:

Trời trở gió mùa đông bắc
mẹ đồ chõ xôi nếp hương
con nằm ngái ngủ trên giường
ngát bay khắp gian nhà vắng.
(Hoàng Anh Tuấn)

Xôi lạc, xôi đỗ, xôi xéo, xôi gấc… mỗi loại đều có sức cuốn hút riêng. Dân gian mới có câu: “Phở ăn ba lần thì ngán, xôi ăn cả tháng vẫn thèm”. Xôi mộc mạc mà tinh tế, mang hồn quê giữa lòng phố thị. Giản dị mà thanh tao như cốt cách người Hà Nội hào hoa, lịch thiệp.
Xôi Hà Nội là món ăn đường phố dân dã, tiện lợi với thành phần dinh dưỡng khá cân đối. Dù làm nghề gì, ở vị trí nào, thành đạt hay chưa, giàu hay nghèo, hẳn ai cũng từng ăn xôi để ấm lòng, chắc dạ bữa sáng. Tôi tâm đắc với ý niệm rằng xôi Hà Nội không chỉ là món ăn quen thuộc của người Hà Nội mà còn là một biểu tượng tiêu biểu của ẩm thực đường phố Việt Nam, bên cạnh bánh đa cua Hải Phòng, cháo lươn xứ Nghệ, mì Quảng hay cơm tấm Sài Gòn.

Một nắm xôi buổi sớm tuy nhỏ nhưng đủ năng lượng cho một khởi đầu làm việc hiệu quả. Tôi thường chọn xôi xéo béo ngậy, ngọt thơm trên quãng đường từ nhà đến cơ quan. Có hôm lại là xôi lạc để tận hưởng cái bùi của lạc quyện trong vị ngọt dẻo của nếp. Nắm xôi nóng buổi sớm, bình dị mà thân thương, đúng là vị quê thơm phố. Miếng xôi thơm, lan tỏa vị béo, bùi, dẻo, ngọt của hạt nếp rền mềm, chỉ ăn một lần là nhớ mãi. Thưởng thức xôi, tôi chợt nghĩ đến những hạt nếp được đồ lên bằng cả tình yêu, sự đảm đang và thảo thơm của người nấu. Có lẽ vì thế mà hạt gạo bóng bẩy, dẻo thơm như chắt lọc tinh túy của mùa màng, của những bông lúa trĩu hạt được gieo trồng bằng đôi tay tần tảo.

Trò chuyện với người bán xôi, tôi mới hiểu nghề nấu xôi cũng lắm công phu. Gạo phải tuyển kỹ, hạt đều, không gãy; phải là gạo đúng vụ (gạo vụ mùa thường dẻo và đậm hơn vụ chiêm). Từ ngâm gạo, đãi đỗ, để ráo nước, tra muối, đến kỹ thuật đồ xôi hai lửa... tất cả đều đòi hỏi sự tỉ mỉ. Làng nghề xôi Phú Thượng nổi tiếng bởi nếp cái hoa vàng, thứ gạo thượng hạng của miền Bắc. Chính kỹ thuật nấu hai lửa gia truyền đã làm nên hạt xôi trắng trong, bóng nõn mà vẫn mềm dẻo, thơm bùi, tơi xốp.

Có người nói: “Miếng ngon rời bếp ra phố là kết tinh của sự kỳ công nơi làng nghề”. Với tôi, xôi không chỉ là món ăn sáng quen thuộc mà còn là tinh hoa ẩm thực gắn với truyền thống. Từ mờ sáng, những thúng xôi Phú Thượng tỏa đi khắp phố phường. Và đâu đó, giấc mơ đưa xôi Việt vươn xa vẫn đang được ấp ủ, mang theo hương vị đa thanh, đa sắc của văn hóa ẩm thực dân tộc.

Hà Nội hào hoa, thanh lịch, có những món ăn tinh tế làm nên danh tiếng nhưng cũng có những hương vị bình dị gắn bó với đời sống thường ngày. Ở ngõ phố nào cũng dễ dàng bắt gặp thúng xôi ủ nóng; tay trao tay những nắm xôi buổi sớm, bình dị mà đủ ấm cả một ngày dài. Giữa nhịp sống phố phường, xôi phố thị vẫn bền bỉ gìn giữ vị quê thân thuộc. Giản dị vậy thôi mà khiến ta thêm nhớ, thêm yêu Hà Nội./.

Chung Tiến Lực